Họ Phạm trong chiều dài lịch sử dân tộc (P1)

Họ Phạm là dòng họ thuộc văn hóa Đông Á, theo tiếng Phạn cổ nghĩa là thủ lĩnh, dịch sang tiếng Hán là “范” nghĩa là khuôn mẫu. Họ Phạm rất phổ biến ở Việt Nam.

Thời cổ

Ở Việt Nam, họ Phạm chủ yếu có nguồn gốc từ người Việt thời Văn Lang, Âu Lạc xưa, từ các tỉnh phía nam Trung thổ, hoặc từ họ khác đổi sang họ Phạm mà nhiều nhất là từ họ Mạc.

Họ Phạm xuất hiện xa xưa nhất vào thời Hùng Vương. Theo truyền thuyết dân gian thì vua Hùng có người con rể họ Phạm và thường được gọi là “Phạm Công” – đây không phải tên thật mà là một cách gọi xưng hô với người bề trên.

Theo các bản Thần phả, Thần tích thì vào thế kỷ 3 TCN có Phạm Hải (Nam Hải đại vương) cùng Tản Viên Sơn Thánh giúp vua Hùng đánh bại quân Thục. Ông được dân chúng nhiều nơi lập đền thờ, nhiều nhất là ở Thái Thụy (Thái Bình).

Đến thời An Dương Vương, họ Phạm có Phạm Gia là một tướng của An Dương Vương, nhiều lần đánh lui quân Triệu Đà. Nhưng An Dương Vương không nghe lời các tướng mà gả Mỵ Châu cho Trọng Thủy, rồi lại để Trọng Thủy ở rể nắm giữ cơ mật khiến An Dương Vương bị Triệu Đà đánh bại.

Theo phả hệ họ Trịnh thì Phạm Gia cùng tướng quân Trịnh Huân đưa quân đến sông Đáy lập căn cứ tiếp tục chống giặc. Việc không thành, Phạm Gia đến vùng Hoài Đức, cùng dân chúng khai phá đất đai lập ra trang Cái Chuôm, nay còn di tích ở xã Yên Nghĩa, Hoài Đức, Hà Tây.

Họ Phạm có nhiều người theo Hai Bà Trưng

Theo ghi chép, họ Phạm có nhiều đời là Hào mục ở Liệp Trang (có thể là trang Cái Chuôm). Đến thời Hai Bà Trưng, con của Hào mục Liệp Trang là Phạm Danh Hương đã ăn hỏi với Vũ Thị Thục. Tuy nhiên Thái thú Tô Định thấy Vũ Thị Thục xinh đẹp đã giết cả Phạm Danh Hương cùng cha của Vũ Thị Thục. Từ đó Vũ Thị Thục khởi nghĩa và trở thành Bát Nạn tướng quân trong đội quân của Hai Bà Trưng.

Trong đội quân của Hai Bà Trưng còn có Phạm Khánh ở Ngoạn Khu (nay là làng Buộm, xã Phú Sơn, Thái Bình). Tương truyền ông là người thảo hịch khởi nghĩa, kêu gọi các cuộc khởi nghĩa đến Mê Linh tụ họp dưới cờ Hai Bà Trưng nhằm thống nhất sức mạnh của dân tộc, từ đó mà đánh tan quân Hán. Sau khi Trưng Trắc lên ngôi đã phong cho ông làm Phụ chính Tướng quốc. Làng Buộm ngày nay còn rất nhiều người mang họ Phạm.

Ngoài ra họ Phạm còn có Phạm Thị Xuân Dung người làng Thiện Phiến, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên và Phạm Thị Quân người làng Đìa (nay thuộc xã Hùng An) theo Hai Bà Trưng. Sau khi Lĩnh Nam thất bại, Phạm Xuân Dung và Phạm Thị Quân về cùng dân mở đất lập nên làng Hà Xá, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Nghề này vẫn còn được duy trì đến ngày nay. Những người đi theo đều lấy họ của hai bà là họ Phạm. Sau khi hai bà mất, dân chúng lập đền thờ và ngôi đền vẫn còn đến nay.

Phạm Tu cùng hậu duệ là công thần dựng nước Vạn Xuân

Theo “Thần tích” trang Quang Liệt (tức là làng Thanh Liệt, huyện Thanh Trì) thì năm 476, ông Phạm Thiều người gốc Yết (Hung Nô) cùng bà Lý Thị Trạch sinh hạ được người con trai, đặt tên là Phạm Tu.

Lớn lên Phạm Tu có khuôn mặt phương phi, khôi ngô tuấn tú, thông minh lại học giỏi, thích đọc sách nghiên cứu binh pháp. Ông là đô vật nổi tiếng nên dân chúng thường gọi ông là Phạm Đô Tu. Phạm Tu cũng nổi tiếng bởi tài cưỡi ngựa bắn cung thiện xạ, nên hay được gọi là Đô Hồ, ý chỉ là gốc người Hồ.

Năm 542, Lý Bí khởi nghĩa chiêu mộ quân chống quân Lương. Phạm Tu lúc ấy dù đã 66 tuổi cũng hăng hái tham gia cuộc khởi nghĩa và trở thành vị tướng chỉ huy chủ chốt của nghĩa quân.

Sau khi nghĩa quân đánh bại quân Lương, Lương Vũ Đế đưa thêm viện binh tới. Trong khi Lý Bí lo đối phó với phương bắc thì quân Lâm Ấp từ phía nam đánh ngược lên. Phạm Tu chỉ huy quân cùng nữ tướng Phạm Thị Toàn đánh bại Lâm Ấp.

Sau khi Lý Bí lập nước Vạn Xuân, năm 545, nhà Lương đưa quân tiến đánh Vạn Xuân. Trong cuộc chiến ở sông Tô Lịch, Phạm Tu dù đã 70 tuổi vẫn dốc lòng cùng quân chống giặc, anh dũng hy sinh trong cuộc chiến này.

Sau này Lý Phật Tử lên ngôi, con trai của Phạm Tu là Phạm Tĩnh theo giúp được phong là Tướng quốc. Sau khi Lý Phật Tử bị quân nhà Tùy bắt, con trai Phạm Tĩnh là Phạm Hiển tiếp tục chống quân Tùy thêm 3 năm nữa.

Thời kỳ Ngô vương, Đinh, Tiền Lê

Đến thế kỷ thứ 10, hậu duệ đời thứ 15 của Phạm Tu là Phạm Chiêm theo giúp Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán. Khi xảy ra loạn 12 Sứ Quân, họ Phạm có Phạm Bạch Hổ theo Đinh Bộ Lĩnh thống nhất Giang Sơn, lập ra nước Đại Cồ Việt.

Ngoài ra thời kỳ này còn có anh em Phạm Hạp theo giúp Đinh Tiên Hoàng làm Vệ úy, Phạm Cự Lượng theo giúp đánh bại quân Tống.

Sau này họ Phạm còn có Phạm Thị Ngà quê ở Dương Lôi, Bắc Ninh sinh ra được Lý Công Uẩn trở thành vị Vua khai quốc nhà Lý.

(Còn nữa)

Trần Hưng

Xem thêm:

• Họ Dương qua chiều dài lịch sử dân tộc
• Làng khoa bảng Lạc Đạo cùng dòng họ Dương

Mời xem video: