Trụ sở ở thị trấn Ōmori nơi Ido Heizaemon từng làm việc. (Ảnh: 663highland, Wikipedia, CC 4.0)
Ido Heizaemon là vị quan liêm chính và nhân đức nổi tiếng thời Edo của Nhật Bản. Câu chuyện về ông được truyền đời qua nhiều thế hệ, và cho đến tận ngày nay người Nhật vẫn nhớ đến ông. Ông trở thành một biểu tượng trong văn hóa của Nhật Bản.
Nhật Bản thời kỳ Edo, quyền lực đều nằm trong tay Mạc Phủ. Thời kỳ này Iwani (nay là tỉnh Shimane) là một tỉnh giáp biển, nổi tiếng có mỏ bạc Iwami Ginzan – một trong những mỏ bạc lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, đóng góp kinh tế quan trọng thời Mạc Phủ Tokugawa.
Ido Heizaemon sinh năm 1671. Ông là người liêm chính, giàu lòng thương người và có tài quản lý tài chính. Năm 1731, Ido Heizaemon 60 tuổi được cử đến thị trấn Ōmori để cai quản Iwani, nơi có mỏ bạc rất quan trọng.
Lúc này ở phía tây Nhật Bản đối mặt với nạn đói Kyoho, trong đó Iwani là một trong những nơi bị ảnh hưởng nặng nề. Ido Heizaemon đến thị trấn Ōmori và tận mắt chứng kiến dân chúng chết đói khắp nơi, người dân phải ăn cả rễ và vỏ cây cầm hơi.
Dù là quan cai quản địa phương, nhưng Ido Heizaemon đến đây với nhiệm vụ chính là quản lý việc khai thác bạc ở Iwami Ginzan. Đứng trước việc dân chúng bị chết đói, ông quyết định cần thực hiện ngay các việc để cứu dân. Đầu tiên, Ido Heizaemon gửi tấu thư xin Triều đình miễn giảm thuế và mở kho phát thóc cứu dân. Nhưng để đợi đến khi có kết quả phải mất rất nhiều tháng, vì thế ông tự quyết định lập tức giảm thuế cho dân, đồng thời mở kho phát thóc cho dân chúng.
Hành động này có thể bị Mạc Phủ xử tử, lại còn liên quan đến cả gia đình người thân. Tuy nhiên Ido Heizaemon vẫn kiên quyết thi hành.
Không chỉ mở kho phát thóc, ông còn vận động phú thương quyên góp lương thực, bản thân ông cũng bỏ tiền ra mua lương thực cứu dân. Những nỗ lực của Ido Heizaemon đã giúp dân chúng cầm hơi qua được giai đoạn khốn cùng nhất.
Lo được cái trước mắt, Ido Heizaemon bắt đầu lo nguồn lương thực lâu dài. Ông biết ở phía nam có vùng Satsuma (nay là tỉnh Kagoshima) có khoai lang, là loại cây chịu hạn tốt, lại trồng được trên vùng đất xấu, còn dự trữ được lâu.
Ido Heizaemon cho người đến Satsuma mang giống khoai lang đến Iwani, hướng dẫn người dân cách trồng và chăm sóc. Ông cũng bỏ tiền mua thêm giống và phân bón giúp dân.
Khoai lang phát triển tốt trên vùng đất khô cằn Iwani, thu hoạch nhanh chóng và trở thành cây lương thực giúp dân chúng Iwani vượt qua trận đói lịch sử.
Các ghi chép cho thấy Ido Heizaemon sống trong dinh thự do Triều đình cấp. Ông sống không xa hoa, dành dụm tiền mua lương thực và thuốc men cứu dân, trợ giúp những gia đình khó khăn và gia đình có người trụ cột không may chết đói. Dân chúng thoát đói rất biết ơn và gọi ông là “芋代官”, nghĩa là Đại quan Khoai lang.
Năm 1732, vị quan phụ trách vùng Kasaoka (thuộc tỉnh Okayama ngày nay) mất đột ngột. Triều đinh giao cho Ido Heizaemon phụ trách quản lý thêm vùng Kasaoka. Do hai vùng này cách nhau xa nên công việc của Ido Heizaemon rất vất vả.
Năm 1733, Ido Heizaemon mất ở Kasaoka khi 62 tuổi. Mộ của ông được đặt tại chùa Itokuji ở Kasaoka.
Tin Ido Heizaemon qua đời lan tới các nơi ông từng làm quan, dân chúng các nơi vô cùng thương tiếc như mất đi người thân.
Các nguồn tư liệu không thống nhất nguyên nhất cái chết của ông.
Tư liệu dân gian xuất hiện vào thời Minh Trị (hơn 150 năm sau khi Ido Heizaemon mất) bắt đầu ghi chép rằng Ido bị triệu về để chịu trách nhiệm vì tự ý mở kho, rồi quyết định tự sát theo tinh thần võ sĩ đạo để tránh liên lụy đến gia tộc và thuộc hạ. Tuy nhiên đấy là một cách lý giải mang tính truyền tụng, chứ chưa thể coi là sự kiện đã được sử liệu xác nhận.
Các sử liệu chính thức hiện còn lưu giữ chưa cho thấy rõ Mạc phủ đã chấp thuận hay bác bỏ việc Ido Heizaemon xin giảm thuế và mở kho lương cứu dân. Một số tài liệu cho rằng trong nội bộ Mạc phủ cũng có người đồng tình với cách xử lý của ông, nhưng chưa có chứng cứ trực tiếp đủ mạnh để khẳng định đã diễn ra một cuộc nghị sự nhằm xét tội ông.
Một cách giải thích khác, có cơ sở sử liệu vững hơn, cho rằng Ido Heizaemon qua đời vì bệnh. Các ghi chép y tế trong sổ khám bệnh của thầy thuốc gần thời điểm ông mất cho thấy ông đã được nhiều thầy thuốc điều trị trong một thời gian và tình trạng sức khỏe ngày càng suy yếu. Ông cũng phải phụ trách đồng thời khu vực Ōmori và Kasaoka trong thời kỳ nạn đói, nên gánh nặng công vụ có thể đã góp phần làm sức khỏe sa sút. Dù chưa thể khẳng định làm việc quá sức là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cái chết, việc ông vẫn tiếp tục giữ chức và được giao thêm trách nhiệm tại Kasaoka cũng khiến giả thuyết cho rằng Mạc phủ lúc đó đã quyết định xử tội ông trở nên kém thuyết phục hơn.
Ngày nay ngôi mộ của Ido Heizaemon vẫn ở tại chùa Itokuji. Dân làng Kasaoka và dân Ōmori ở Iwami đã quyên góp xây dựng một số kiến trúc cho mộ.
Gần đây chính quyền Nhật Bản cũng tìm thấy 533 tấm bia đá tưởng niệm Ido Heizaemon ở 4 khu vực là Iwani, Kasaoka, Tottori, Hiroshima. Những tấm bia này được lập vào các thời gian khác nhau, sớm nhất là năm 1807 tức sau khi Ido Heizaemon qua đời 74 năm, khi mà thế hệ của ông đều đã qua đời.
Tấm bia tưởng niệm có mốc thời gian sớm nhất vẫn còn được bảo tồn đến nay là tấm bia năm 1807 ở thành phố Gotsu thuộc tỉnh Shimane (tức tên gọi Iwani xưa kia). Tuy nhiên có những tấm bia tưởng niệm về ông còn ghi chú thêm rằng: “Bia cũ đã hư hỏng vì vậy dân làng dựng lại bia mới để bày tỏ lòng kính mến”. Do vậy tấm bia 1807 có thể không phải là tấm bia sớm nhất được lập.
Các tấm bia được lập nhiều nhất là vào thời gian năm 1832 đến 1840, sau khi ông qua đời hơn 100 năm. Điều này cho thấy qua nhiều thế hệ nhưng người Nhật vẫn không quên ân đức của ông.
Những tấm bia này chủ yếu nói về Ido Heizaemon đến làm quan, dân chúng đói kém do mùa màng thất bát, ông đã cứu gia đình họ và dân chúng thế nào. Có những tấm bia xem ông như một vị Thần cai quản giúp mùa màng dân chúng bội thu.
Trong các tấm bia thì chỉ có 1 tấm bia khắc năm 1914 nói về nguyên nhân cái chết của ông theo nguồn dã sử: “Ông chịu trách nhiệm, nhận lệnh đình chức và chờ lệnh tại Kasaoka; ngày 26 tháng 5 ông tự tận tại nơi ấy, hưởng thọ 62 tuổi”.
Không chỉ các bia đá, người dân còn lập đền Ido, tổ chức các lễ hội tưởng nhớ, cùng văn hóa ăn khoai lang truyền thống.
Năm 1879 người dân ở Ōmori đã lập đền thờ ông, lễ hội lớn tổ chức hàng năm vào mùa xuân và mùa thu.
Thành phố Ōda (tỉnh Shimane) đã lập bảo tàng nhỏ mang tên ông, lưu trữ các hiện vật, hình ảnh cùng những câu chuyện về ông.
Tại thành phố Kasaoka nơi ông qua đời, công viên thành phố được mang tên Ido với hàng trăm cây anh đào và tấm bia tưởng niệm ông.
Năm 1990, Thành phố Ōda (tỉnh Shimane tức Iwani xưa kia) và Thành phố Kasaoka (Okayama) dù cách nhau xa xôi nhưng đã chính thức thiết lập quan hệ “Thành phố hữu nghị”, bởi họ có cùng một điều chung từng là nơi Ido Heizaemon cai quản, và cùng chung tưởng nhớ đến một vị ân nhân.
Hai thành phố này trao đổi văn hóa, đặc biệt biệt là có chương trình “Đại sứ trao đổi học sinh trung học” để thế hệ học sinh cùng tìm hiểu và học theo Ido Heizaemon.
Nhiều tác phẩm văn học, phim truyền hình, truyện tranh có câu chuyện về Ido Heizaemon.
Năm 2024, người Nhật đã tổ chức triển lãm giới thiệu 533 tấm bia, gợi nhớ lại câu chuyện cảm động về Ido Heizaemon và ân đức của ông với dân chúng.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Chất khử mùi trong nhà không đồng nghĩa với không khí sạch. Đa phần các…
Trên đời chỉ có 3 loại chuyện: chuyện của tôi, chuyện của người khác và…
Khu vực nghiên cứu quy hoạch hai bên sông Hồng rộng khoảng 11.418ha, hiện có…
Cựu quân nhân Hải quân Patrick Tate Adamiak nằm trong số những người được ân…
Ông Paxton đã đánh bại Thượng nghị sĩ đương nhiệm John Cornyn trong cuộc bầu…
Ủy ban Hành động Chính trị “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” (MAGA…
