Làng văn hiến khoa bảng Nguyệt Viên

Nguyệt Viên là một phường của Thanh Hóa, nằm ở bờ bắc dòng sông Mã, trước đây là ngôi làng nổi danh về khoa bảng. Xưa làng có tên là “Nguyệt Nỗ”, khi vua Lê đi thuyền qua nơi đây, thấy khúc sông này rất đẹp, phong cảnh hữu tình liền cho đổi tên thành “Nguyệt Viên”.

Trung tâm thương mại

Làng Nguyệt Viên nằm ơ nơi có vị trí giao thông thuận lợi cả về đường bộ và đường thủy nên trở thành trung tâm trao đổi thương mại hàng hóa. Làng gần sông nên cũng thuận lợi phát triển trồng trọt và chăn nuôi. Vì thế mà Nguyệt Viên nổi tiếng là trung tâm thương mại sầm uất.

Nguyệt Viên trên chợ dưới sông
Thuyền bè tấp nập vui không muốn về

Thấy nơi đây trù phú, dân cư các nơi tìm đến khiến khu vực ngày càng đông đúc, hình thành nhiều làng nghề, trong đó nghề thêu và dệt đã đi vào ca dao:

Gái thời giữ việc trong nhà
Khi vào canh cửi khi ra thêu thùa

Các công trình văn hóa

Khi dân cư sinh hoạt động đúc thì phát sinh nhu cầu sinh hoạt tinh thần. Nhiều công trình mọc lên như đình Cả, đình Phúc Sơn, chùa Phúc Sơn, chùa Vĩnh Hưng Phúc, Văn chỉ, Võ chỉ, nhà thờ các dòng họ. Các lễ hội cũng đều tổ chức đều đặn thu hút đông người tham gia.

Theo ghi chép từ gia phả họ Nguyễn ở Nguyệt Viên thì cụ tổ là người làng Nhân Lý, tỉnh Hải Dương đến nơi đây, lúc đó chỉ có gò đất ở dọc bờ sông (cuối làng Nguyệt Viên ngày nay). Cụ khai phá đất hoang, sau đó có thêm họ Ngô, họ Lê đến cùng khai phá, hình thành ngôi làng sau này.

Đình làng với hệ thống cột gỗ lim, mái ngói âm dương, đầu đao cong vút là nơi hội họp, tế lễ và giải quyết việc làng. Lễ hội làng thường được tổ chức vào mùa xuân và mùa thu với những màn rước kiệu, hát chèo, hát ví, trò chơi dân gian…

Văn chỉ của làng lập vào thời nhà Lê, thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, cũng là nơi lưu giữ những thành tích khoa bảng của làng.

Nghè Nguyệt Viên

Nghè Nguyệt Viên được xây dựng năm 1593, nơi đây thờ nữ Thành Hoàng và các vị tiến sĩ của làng.

Về nữ Thành Hoàng của làng, dân làng truyền rằng vào thời nhà Lê có công chúa Mai Hoa rất ngưỡng mộ tài cao học rộng của ông Nghè Đờn (ở xã Hoằng Thịnh, huyện Hoằng Hóa ngày nay). Nên khi Nghè Đờn từ quan về quê, công chúa liền đến tìm, nhưng lại không sao tìm được, quá thất vọng mà gieo mình xuống dòng sông Mã.

Thi thể công chúa trôi đến làng Nguyệt Viên và được người làng vớt lên, cùng các vị chức sắc tổ chức chôn cất tại Cồn Trạch. Sau đó các vị chức sắc mơ thấy có cô gái nói cảm ơn và sẽ báo đáp cho dân làng học hành giỏi chữ nghĩa, làm ăn khấm khá. Từ đó người dân lấy ngày chôn cất công chúa mùng 10 tháng 2 hàng năm làm ngày giỗ, rồi tôn công chúa làm Thành Hoàng.

Từ đó làng ngày càng chuộng chữ nghĩa, nhiều người đỗ đạt, đời sống dân chúng cũng khấm khá.

Khoa bảng

Khoa bảng của Nguyệt Viên nổi danh khắp nước khi có 18 người đỗ đại khoa, đi vào cả ca dao:

Nguyệt Viên mười tám ông nghè,
Ông cưỡi ngựa tía, ông che tán vàng.

Trong 18 người đỗ đại khoa thì 11 người có tên ở Văn Miếu. 18 vị đỗ đạt qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, đóng góp rất nhiều cho Giang Sơn Xã Tắc, trở thành tấm gương cho các thế hệ sau này học hỏi.

Ngoài 18 người đỗ đại khoa, làng còn có một lượng lớn người đỗ Hương cống (tương đương cử nhân ngày nay), trải dài từ thời nhà Lê cho đến nhà Nguyễn. Có trường hợp cả nhà 3 thế hệ liên tục thi đỗ.

Đặc biệt dòng họ Lê ở làng có nhiều người đỗ đạt từ đại khoa đến trung khoa. Dòng họ có nhiều người biết chữ nên hình thành truyền thống cha dạy con, ông dạy cháu.

Ngoài ra họ Nguyễn cũng có nhiều người đỗ đạt.

Hương ước của làng lập từ xưa đề cao việc học, khuyến khích các sĩ tử, có các điều khoản ưu tiên cho người đang học, trọng vọng những người đỗ đạt. Hương ước của làng được lưu giữ ở Bảo tàng Thanh Hóa có đoạn sau: “Con em đỗ đạt phải trích một phần bổng lộc tu bổ Văn chỉ, cấp sách cho trẻ nghèo; kẻ làm quan mà nhũng nhiễu dân bị trừ tên sổ họ, cấm dự tế.”

Làm quan thanh liêm

Các họ lớn như họ Lê, họ Phạm, họ Nguyễn… đều có nhà thờ họ bề thế, lưu giữ sắc phong, gia phả, văn bia ghi nhận công lao đóng góp của tổ tiên cho Giang Sơn Xã Tắc.

Những tấm gương có thể kể đến như Nguyễn Hữu Liêu là một tướng giỏi của nhà Lê thời Nam – Bắc triều, chỉ huy suốt 42 năm, từ lúc giúp nhà Lê đứng vững trước sự tấn công của quân Mạc, đến khi ra bắc chiếm được Thăng Long, giúp nhà Lê trung hưng.

Sinh đồ Lê Hữu Sắc làm quan giúp dân yên vui, no ấm, khắp vùng ca ngợi, được Vua ban thưởng.

Tri huyện Nguyễn Như Tản xử án công minh, giúp dân chúng được giải oan.

Ngoài ra còn có nhiều vị quan lớn nhỏ thanh liêm đều xuất thân từ Nguyệt Viên.

Ngày nay Nguyệt Viên là một phường của Thanh Hóa, nằm ở bờ bắc sông Mã. Nối tiếp truyền thống xưa, sau này con cháu làng Nguyệt Viên nhiều người đỗ đạt, nhiều người là giáo sư, tiến sĩ.

Đặc biệt dòng họ Lê Viết có nhiều cống hiến cho việc nghiên cứu và giảng dạy. Nhiều người sinh sống ở các nơi, sau khi thành đạt lại cống hiến cho quê nhà.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Thần Khê: Vùng đất văn hiến, khoa bảng
• Duy Tiên: Vùng đất văn hiến với núi Đọi – sông Châu

Mời xem video: