Nguyễn Hữu Lập: Vị “Song nguyên Hoàng giáp” của làng Trung Cần

Làng Trung Cần thuộc tổng Nam Hoa, huyện Thanh Chương, phủ Anh Sơn (nay thuộc xã Trung Phúc Cường, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) là làng khoa bảng nổi tiếng, rất nhiều người đỗ đạt, vì thế mà người làng Trung Cần tự hào rằng:

Làng ta khoa bảng thật nhiều
Như cây trên núi, như diều trên không

Dòng họ Nguyễn Hữu ở làng có bề dày lịch sử gần 500 năm với 17 đời và 5 chi hậu duệ nổi tiếng về truyền thống hiếu học, khoa bảng.

Thời nhà Nguyễn, dòng họ Nguyễn Hữu có hai anh em Nguyễn Trọng Dực và Nguyễn Văn Giao học rất giỏi. Người anh Nguyễn Trọng Dực là bậc danh sĩ nổi tiếng, làm quan đến Giám sát Ngự sử. Em là Nguyễn Văn Giao đỗ đầu cả 3 kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đình, là vị Thám hoa nổi tiếng của làng Trung Cần.

Năm 1824, vợ chồng Nguyễn Trọng Dực sinh được người con trai là Nguyễn Hữu Lập. Sinh trưởng trong gia đình khoa bảng nên Hữu Lập sớm được học chữ nghĩa, nổi tiếng thông minh khắp tổng Nam Hoa.

Song nguyên Hoàng giáp và bài thi Văn sách

Năm 14 tuổi, Nguyễn Hữu Lập đỗ tú tài. Năm 26 tuổi thì ông dự kỳ thi Hương và đỗ đầu tức Giải nguyên.

Năm 1862, Nguyễn Hữu Lập vựợt qua kỳ thi Hội và vào kỳ thi Đình. Lần này ông lại đỗ đầu tức Đình nguyên (khoa thi này không lấy Tam khôi). Do ông đỗ đầu hai kỳ thi nên ông thường được gọi là “Song nguyên Hoàng giáp”.

Kỳ thi Đình do vua Tự Đức ra đề, bài Văn sách của Nguyễn Hữu Lập được Vua chấm hạng ưu và xếp thứ nhất.

Khi trả lời về việc chống Pháp, trong bài Văn sách, ông viết rằng:

“…Cho nên mưu chước chống chúng bất tất phải hòa, mà nhất thiết phải giữ. Chưa nói đánh mà trước đã nói giữ. Đó là lấy đánh để mà giữ, lấy giữ để mà đánh. Kế hay tự nhiên ở trong đó”.

Ông cũng nói thêm rằng:

“Thần nghĩ rằng, việc hòa hảo rốt cục không thể tin cậy và tất nhiên lại phải đánh. Có điều đánh chưa lợi thì phải giữ để cầm cự. Sự tình như thế mà mình không nghiên cứu trước, không vận dụng có thứ tự thì sợ rằng không phải là chước vạn toàn”.

Một vấn nạn nữa của nhà Nguyễn là loạn quân nổi lên đánh chiếm vùng Bắc Binh và An Hải (Quảng Ninh, Hải Phòng, Hải Dương) cũng được đưa vào bài thi. Nguyễn Hữu Lập trả lời nguyên nhân khiến loạn quân nổi lên và cách chống dẹp rằng:

“Giặc phỉ ở Hải An là do viên quan giữ đất làm sai cơ mưu để đến nỗi lan rộng. Giặc cỏ ở Bắc Ninh là do viên quan coi đê chọc tức cho nó làm phản. Kế hoạch hiện nay không gì bằng sai một viên quan lớn, giỏi giang, công minh ra làm kinh lược để vỗ về chúng thì có thể không cần đánh mà chúng cũng tự tan”

Vua Tự Đức phê hạng ưu nhưng không thực hiện theo kế sách

Vua Tự Đức rất tâm đắc và chấm bài thi của Nguyễn Hữu Lập hạng ưu và cho đỗ đầu, nhưng thực tế Vua lại không thực hiện các kế sách này.

Vua không chống Pháp mà tìm cách dùng ngọai giao hòa hoãn nhượng hết vùng đất này đến vùng đất khác, cho đến lúc chấp nhận sự bảo hộ của Pháp.

Về loạn quân ở Bắc Ninh và An Hải, vua Tự Đức sai quân dùng vũ lực tiễu phát đánh dẹp, khiến quân Triều đình thất bại và tổn thất nặng nề, nhiều quan quân tử trận vào năm 1864 như: Thượng thư bộ Hình Trương Quốc Dụng, Chưởng ấn Văn Đức Giai, Lang trung bộ Hộ Đặng Văn Khải.

Sau này khi làm quan, Nguyễn Hữu Lập từng xin vua Tự Đức cho 50 người sang Pháp tiếp thu nền văn minh hiện đại nhưng không được chấp nhận.

Làm quan liêm chính, vì dân

Nguyễn Hữu Lập làm quan luôn giữ liêm chính, nhiều lần thẳng thắn can gián nên vua Tự Đức khen ngợi tặng thưởng khánh vàng khắc 4 chữ “Liêm, Bình, Công, Cán” (liêm khiết, bình đẳng, công tâm, mẫn cán) và nhiều vật phẩm giá trị khác.

Khi làm Tri phủ Vĩnh Tường, ông được mô tả trong văn bia là: “Gần gũi dân, xem việc dân như việc nhà, dân đói như mình đói, tự mình chăm lo cho dân. Trong một năm ông xét xử 9 vụ án tồn lại, khiến cho địa phương khởi sắc”.

Năm 1874, ông lại được vua Tự Đức ban thưởng nghiên đá, ngân tiền và bức trướng có thêu 4 chữ “Triệu dân lại chỉ” (muôn dân được nhờ cậy). Ông lại được phụng họa 10 bài thơ ngự chế, vua phê “Học tráng tầm phụng” (trí tuệ vượt trội). Đồng thời Vua giao cho ông đảm trách nhiều chức vụ: Tham biện Cơ mật vụ, Thương bạc sự vụ bang giao với người nước ngoài, thăng Hữu tham tri Binh bộ, sung Cơ mật viện đại thần.

Tài văn thơ vượt trội

Khi được cử đi sứ sang nhà Thanh, Nguyễn Hữu Lập đã sáng tác tập thơ “Đi sứ”. Với các sáng tác ông thường lấy tên là Thiếu Tô, hiệu Nọa Phu.

Vua Tự Đức thích thơ văn, Vua thường tự phụ về tài của mình mà chẳng phục ai. Nhưng Vua cũng phải để Nguyễn Hữu Lập chỉnh sửa cho tác phẩm của mình.

Thám hoa Đặng Văn Kiều được văn sĩ thời đó ca tụng là “đại bút, hùng văn” đã nói rằng: “Nọa Phu là bạn học với tôi, sinh trước tôi vài tháng, nhưng tài năng văn chương thì hơn tôi nhiều”.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Bài văn sách của Trạng nguyên Đào Sư Tích: Tu thân cầu hiền
• Sĩ tử bị cấm thi, nhờ bền chí trau dồi mà cuối cùng đỗ Thám hoa

Mời xem video: