Nhân Lý: Ngôi làng được biết đến với 11 người đỗ đại khoa

Làng Nhân Lý có tên nôm là làng Si, xưa nằm ở huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, lộ Đông Hải, nay thuộc thôn Nhân Đào, xã Nam Sách, thành phố Hải Phòng. Đây là làng khoa bảng nổi tiếng xứ Đông, nơi có nhiều người đỗ đạt nhất vùng, đúng như câu: “Một giỏ Sinh đồ, một bồ ông Cống, một đống ông Nghè”.

Thuở đầu lập làng

Người đầu tiên đến nơi đây lập làng là Kiều Thúc Ngữ, một vị tướng quân thời nhà Đinh. Ông đến đây vào thế kỷ 10 để khai phá, sau đó có nhiều họ khác cũng tìm đến cùng nhau lập nên làng Nhân Lý.

Thuở đầu khi khai phá nơi đây còn có nhiều đầm lầy. Những người dân đến nơi đây phải chọn sống trên các gò cao và phải làm nhiều cầu đá để vượt qua các đầm lầy.

Phải qua nhiều thế hệ khai phá, cả vùng rừng rậm và đầm lầy địa phương mới biến thành làng xóm và đất đai có thể trồng trọt.

Khoa bảng

Mặc dù thời kỳ đầu làng có vị trí địa lý không được thuận lợi như vậy, nhưng sau này làng Nhân Lý lại rất phát khoa bảng. Người dân nơi đây hiếu học, có 11 vị đỗ đại khoa, và có nhiều người đỗ đạt nhất của cả Nam Sách.

Trong 11 vị đỗ đại khoa thì họ Phạm có 8 người. Người đỗ khai khoa cho làng là Phạm Như Trung, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1442. Khoa thi 1442 là khoa thi nổi tiếng khó đỗ. Đây cũng là một trong những khoa thi lớn nhất, mang tính lịch sử, là khoa thi đầu tiên những sĩ tử đỗ đạt sẽ được khắc bia trong Văn Miếu.

Sở dĩ đây là khoa thi nhiều người tài nhất và khó đỗ nhất, là bởi đây là khoa thi lớn đầu tiên thời nhà Lê sau thời gian dài loạn lạc. Trước đó, nhà Hồ cướp ngôi nhà Trần, nhiều người không muốn làm quan cho nhà Hồ. Kế tiếp là giai đoạn loạn lạc do quân Minh xâm chiếm. Đến thời vua Lê Thái Tổ, Giang Sơn chưa ổn định nên chỉ tổ chức các kỳ thi Minh Kinh nhỏ nhằm tuyển người làm quan. Đến khoa thi năm 1442, triều đình lần đầu tổ chức khoa thi lớn, nhiều danh sĩ ở ẩn đã ra thi cử, do đó khoa thi này khó đậu.

Đến khoa thi năm 1453, làng Nhân Lý lại có Phạm Bá Khuê đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp). Ông làm quan và được cử đi sứ nhà Minh vào năm 1464.

Cháu nội của Phạm Bá Khuê là Phạm Bá Dương sinh năm 1470, lớn lên trong thời kỳ Hồng Đức thịnh trị, chữ Thánh Hiền được tôn vinh. Khoa thi năm 1493, Phạm Bá Dương vượt qua thi Hương, và xuất sắc đỗ đầu kỳ thi Hội tức Hội nguyên. Vào đến thi Đình, ông đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Tham chính.

Họ Phạm còn nhiều người đỗ đạt, năm 1523 có Phạm Hưng Nhân đỗ tiến sĩ khi 26 tuổi, làm quan đến chức Tham chính giống như bác mình là Phạm Bá Dương.

Đến khoa thi năm 1541, Phạm Công Sâm vượt qua cả kỳ thi Hương và thi Hội, vào đến thi Đình xuất sắc đỗ cao thứ hai tức Bảng nhãn. Ông làm quan đến Thừa Chính sứ.

Khoa thi năm 1580, làng lại có Phạm Khắc Minh đổ tiến sĩ, làm quan đến Thượng thư, có nhiều đóng góp cho Triều đình và Xã Tắc, được ban tước Hầu.

Họ Phạm còn có 2 người đỗ đạt nữa là Phạm Minh Tuấn và Phạm văn Tuấn

Họ Nguyễn ở Nhân Lý có 3 người đỗ đạt là Nguyễn Hoản và Nguyễn Minh Bích và Nguyễn Thế Khải. Nguyễn Hoản đỗ Hoàng giáp khoa thi năm 1493 thời Hồng Đức, cùng khoa thi với Phạm Bá Dương. Ông làm Hàn lâm viện Hiệu lý và có nhiều tác phẩm xuất sắc thời đó, là một thành viên của hội “Tao Đàn nhị thập bát tú”. Ông có 3 bài thơ được ghi lại trong bộ “Toàn Việt thi lục” dưới dạng họa lại tác phẩm “Quỳnh Uyển Cửu Ca” của vua Lê Thánh Tông.

Ngoài ra làng Nhân Lý còn có nhiều người đỗ Hương cống, Cử nhân, Sinh đồ, Tú tài, làm quan và dạy học ở các nơi.

Đình làng

Đình Nhân Lý được xây dựng vào thời nhà Lê với 3 gian. Năm 1696, làng bắt đầu góp tiền của để xây thêm tòa Đại Bái. Năm 1704, công trình bắt đầu xây và hoàn thành vào năm 1713. Đến năm 1754, làng lại xây thêm tòa tiền sảnh.

Đình được xây theo kiến trúc thời Lý – Trần với trang trí bằng long, ly, phượng. Nhiều mảng gỗ được chạm khắc tinh xảo mang giá trị nghệ thuật cao.

Với giá trị văn hóa của mình, Đình làng Nhân Lý được công nhận là danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Đình làng thờ Thành Hoàng Đào Tuấn Lương – một người thông hiểu kinh sử và biết võ nghệ, phò tá Lý Nam Đế kiến lập nên nước Vạn Xuân. Ông có công lớn lại được lòng dân chúng, nên được nhiều nơi thờ cúng ở Lang Khê, Đồng Khê và Bạch Đa.

Theo người làng Nhân Lý truyền lại, thì Thành Hoàng vẫn rất linh thiêng, thường che chở cho làng mỗi khi có thiên tai, dịch bệnh hay giặc giã.

Hàng năm cứ đến ngày mùng 10 tháng 2 âm lịch, người dân các làng Nhân Lý, Bạch Đa, Đồng Khê và Lang Khê lại tổ chức lễ hội 3 ngày liền. Ngoài nghi thức tế lễ cổ truyền còn có các tiết mục múa lân, trống hội, đua thuyền cùng nhiều hoạt động khác, thu hút người dân các nơi đến dự.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Sĩ tử xưa kia “vinh quý bái tổ” như thế nào
• Thần Khê: Vùng đất văn hiến, khoa bảng

Mời xem video: