Vị lãnh chúa Nhật Bản giúp dân chúng vượt qua Đại đói Tenmei

Đại đói Tenmei (1782-1788) là một trong những nạn đói nổi tiếng trong lịch sử Nhật Bản, khiến người chết đói khắp nơi. Thế nhưng ở vùng đất Shirakawa, dân chúng vẫn được no ấm nhờ lãnh chúa Matsudaira Sadanobu.

Xuất thân

Nhật Bản dưới thời kỳ Edo (1603-1868), người nắm thực quyền cai trị đất nước là Mạc phủ Tokugawa, đứng đầu là Tướng quân, thuộc tầng lớp võ sĩ (samurai). Dưới Mạc phủ là các lãnh chúa cai quản những vùng đất khác nhau, các vùng đất này gọi là Phiên.

Matsudaira Sadanobu vốn có tên là Tayasu Masamaru, sinh năm 1759 (theo dương lịch) và là con trai út trong 7 người con trai của Tayasu Munetake. Chi Tayasu là một trong 3 nhánh thuộc gia tộc Mạc phủ Tokugawa có quyền kế vị Tướng quân. Mặc dù là con trai thứ bảy, Masamaru vẫn thuộc dòng dõi có khả năng được lựa chọn kế vị Tướng quân. Ông từng được cân nhắc trong vấn đề kế vị Mạc phủ, nhưng rồi được đưa sang gia tộc Matsudaira ở Shirakawa làm con nuôi.

Từ nhỏ Masamaru rất chăm chỉ đọc sách, năm 12 tuổi tự viết cuốn sách “Tự giáo giám”, là một cuốn sách tự răn về đạo đức làm người.

Bấy giờ có một người tên Ōtsuka Takayasu đến xin làm gia nhân cho Munetake và được thu nhận. Ōtsuka Takayasu vốn xuất thân là samurai của phiên Owari. Ông dần dần thể hiện xuất sắc cả ở Nho học, thi ca, lẫn võ nghệ, đặc biệt là cung thuật, vì thế mà được Munetake đặc biệt tin cậy, giao cho phụ trách giáo dục các con của mình, sau đó được tin tưởng giao cho làm quản gia cho cả gia tộc.

Masamaru được học với thầy Ōtsuka Takayasu, suốt ngày đắm mình trong các kinh điển của Nho gia. Ông cũng chịu ảnh hưởng từ tư tưởng “dân vi quý” trong sách Mạnh Tử, đề cao vai trò của dân chúng trong việc trị nước. Rất nhiều điều ông học được sau này trở thành kim chỉ nam cho hành động của ông.

Trở thành Lãnh chúa, kỳ tích giúp dân chúng no ấm trong nạn đói lớn

Năm 1774, Lãnh chúa Matsudaira Sadakuni của phiên Shirakawa (nay thuộc tỉnh Fukushima) bị tuyệt tự, nên nhận Tayasu Masamaru khi ấy 17 tuổi về làm con nuôi. Tayasu Masamaru được đổi tên theo họ cha nuôi thành Matsudaira Sadanobu.

Năm 1776, Sadanobu kết hôn với con gái của cha nuôi. Đến năm 1783, Sadanobu chính thức được kế vị trở thành Lãnh chúa Shirakawa. Thế nhưng cũng chính năm này diễn ra thảm họa kinh hoàng mà sau này lịch sử gọi là “Đại đói Tenmei”.

Năm 1783, núi Asama phun trào dữ dội, tro bụi núi lửa gây thêm những ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và mùa màng. Trong những năm này, nhiều vùng của Nhật Bản liên tiếp chịu thời tiết bất thường, đặc biệt là tình trạng mùa hè lạnh giá, mưa kéo dài và lũ lụt tại vùng Đông Bắc. Một số nơi còn gặp hạn hán. Các hiện tượng thiên tai cùng xảy ra khiến mùa màng thất bát, giá gạo tăng vọt, người chết đói khắp nơi.

“Đại đói Tenmei” bắt đầu nhen nhóm từ năm 1782 với dấu hiệu thời tiết bất thường, đặc biệt là những đợt lạnh và mưa kéo dài gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Vì thế khi Sadanobu trở thành Lãnh chúa Shirakawa, ông nhận thấy nguy cơ mất mùa và thiếu lương thực. Lo lắng cho dân chúng, ông cho người đi mua nhiều gạo từ vùng trung tâm lương thực là Osaka và vùng Echigo (nay là Niigata) ngay khi giá gạo chưa tăng, mang về tích trữ.

Đến khi thời tiết bất lợi kéo dài, nhiệt độ thấp khiến cây lúa ở nhiều nơi không thể sinh trưởng và trổ bông bình thường, dấu hiệu mất mùa rõ ràng, giá gạo khắp nơi tăng vọt, Sadanobu lệnh giảm thuế cho dân, đồng thời bán gạo với giá gốc mà không hề tăng giá.

Đến khi mùa màng mất trắng, dân chúng vùng Shirakawa cũng không còn tiền để mua gạo giá gốc nữa, Sadanobu cho cắt giảm lương bổng của toàn bộ gia thần, tập trung lương thực để phân phát theo đầu người cho từng hộ gia đình. Bản thân Sadanobu cũng mặc giản dị, ăn uống cũng chi li tiết kiệm làm gương cho các gia nhân.

Sadanobu còn khuyến khích dân chúng lao động để có lương thực. Ông cho dân đắp đê dẫn nước làm thủy lợi, tính toán lâu dài cho nông nghiệp. Đồng thời ông cũng cùng dân chúng trồng các loại cây nhanh sinh trưởng, chịu lạnh tốt như đại mạch, khoai, các loại ngũ cốc khác ngoài lúa. Ông ưu tiên phát chẩn lương thực cho những người dân lao động để khuyến khích họ tham gia sản xuất.

Suốt mấy năm “Đại đói Tenmei”, dân chúng Nhật Bản chết đói la liệt khắp nơi, chỉ riêng vùng Shirakawa dưới sự cai quản của Lãnh chúa Matsudaira Sadanobu không hề có bất kỳ ghi nhận người dân nào bị chết đói.

Trở thành Tể tướng với công cuộc cải cách “Khoan chính”

Kỳ tích trong nạn đói khiến danh tiếng Sadanobu vang khắp nước. Bấy giờ Nhật Bản vừa trải qua khủng hoảng bởi nạn đói, Mạc phủ cũng lung lay vì tham nhũng và khủng hoảng tài chính, vì thế đã mời Sadanobu làm Lão trung thủ tọa (Rōjū shuza) tương đương với chức vụ Tể tướng của Mạc phủ.

Sau khi thực hiện cứu đói cho các Phiên, Sadanobu đề ra cuộc cải cách “Khoan chính” (Kansei), đây là một trong ba cuộc cải cách lớn nhất thời Edo.

Về mặt tư tưởng, Sadanobu đề cao Nho học của Chu Tử, xem đây là nền tảng đạo đức và tư tưởng trong việc giáo dục quan lại, chấn chỉnh kỷ cương và giữ gìn thuần phong mỹ tục của dân chúng. Năm 1790, Mạc phủ thực hiện chính sách “Cấm dị học Khoan chính”, xác lập Chu Tử học làm học thuyết chính thống trong hoạt động giảng dạy tại trường học của Mạc phủ, đặc biệt là trường Shōheizaka (cơ sở giáo dục cao nhất dành cho tầng lớp võ sĩ Nhật Bản thời bấy giờ). Qua đó, Sadanobu mong muốn đào tạo tầng lớp quan lại có đạo đức, coi trọng trách nhiệm và trật tự xã hội.

Sadanobu còn tìm cách bình ổn giá lúa gạo để bảo vệ nông dân, hạn chế tình trạng thương nhân tích trữ đầu cơ, giúp dân chúng trồng khoai lang vốn chịu hạn tốt, cùng các cây lương thực khác.

Cho rằng nông nghiệp là gốc rễ, ông khuyến khích nông dân đã bỏ lên thành thị kiếm sống hồi hương, đồng thời hỗ trợ chi phí đi đường và nông cụ cho họ.

Ông cho thiết lập các kho dự trữ gạo, thành lập các cơ sở cứu tế người nghèo, giảm nợ cho các Samurai nghèo, và siết chặt kỷ luật với các quan lại. Ông thực hiện chính sách rất nghiêm khắc, đặc biệt với các tầng lớp quan lại, vì thế mà ông cũng bị nhiều người chỉ trích.

Cuộc cải cách “Khoan chính” được thực thi, dân chúng tại Shirakawa và các vùng nông thôn tôn kính Sadanobu, lập Sinh Từ (đền thờ ngay khi ông còn sống) để thờ phụng ông.

Tuy vậy, các chính sách tiết kiệm, hạn chế tiêu dùng, kiểm soát hoạt động kinh tế và yêu cầu nông dân hồi hương cũng gây ra những phản ứng trong xã hội. Một bộ phận thương nhân, quan lại, giới nhà giàu và cả những người dân bị tác động bởi các biện pháp nghiêm khắc ấy tỏ ra bất mãn, xem các chính sách của ông là quá khắt khe.

Mặc dù công cuộc cải cách góp phần chấn chỉnh tài chính và kỷ cương của Mạc phủ, những biện pháp quản lý nghiêm ngặt cũng làm nảy sinh nhiều khó khăn trong thực tế. Một số chính sách chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng, trong khi những bất đồng về đường lối điều hành và mâu thuẫn ở cấp cao ngày càng gia tăng.

Dần dần Sadanobu mất đi sự ủng hộ trong nội bộ Mạc phủ. Năm 1793, sau 6 năm triển khai “Khoan chính”, Sadanobu từ chức Lão trung thủ tọa, trở về tiếp tục cai quản phiên Shirakawa.

Tưởng nhớ

Nhận thấy đời sống dân chúng ở Shirakawa đã no ấm, Sadanobu cho xây dựng công viên Nanko rộng lớn vào năm 1801. Tất cả tầng lớp nông dân và Samurai đều được cùng đến công viên vui chơi. Trong bối cảnh xã hội thời Edo phân biệt thân phận rất mạnh mẽ, thì đây là một công trình rất có ý nghĩa.

Trong số 21 vị Lãnh chúa trị vì Shirakawa, thì Sadanobu được dân chúng tôn kính và yêu mến nhất, họ ca tụng ông là “Minh quân”.

Năm 1922, dân chúng lập đền thờ ông tại công viên Nanko. Sau này bức tượng của ông được dựng và đặt ngay trong công viên trung tâm thành phố.

Ngày nay công viên Nanko vẫn còn và trở thành “Danh thắng và Di tích lịch sử Quốc gia” Nhật Bản. Trong công viên này vẫn còn ngôi đền Thần Đạo riêng để thờ Sadanobu, cùng bức tượng lớn bằng đồng của ông.

Năm 2025, vở kịch “Vị Lãnh chúa của chúng tôi – Truyền kỳ Matsudaira Sadanobu” được trình diễn lần đầu ở Shirakawa.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Ninomiya Sontoku: Người áp dụng mô hình tín dụng ở Nhật từ thời Edo
• Ido Heizaemon: Vị quan thời Edo được dân Nhật truyền đời tưởng nhớ

Mời xem video: