Jensen Huang, nhà sáng lập, chủ tịch kiêm giám đốc điều hành (CEO) của NVIDIA, trong một sự kiện tại Đài Bắc vào ngày 4/6/2024. (Ảnh: jamesonwu1972/Shutterstock)
Một bức ảnh xã giao của ông Jensen Huang (Hoàng Nhân Huân), Giám đốc điều hành Nvidia, đã bất ngờ khiến mọi người chú ý đến hoạt động tình báo quốc tế, giữa lúc ngành trí tuệ nhân tạo toàn cầu phát triển mạnh.
Truyền thông đưa tin rằng một phụ nữ quốc tịch Trung Quốc chụp ảnh chung với ông Huang đã lọt vào tầm chú ý của các cơ quan tình báo và thực thi pháp luật Mỹ, vì doanh nghiệp nơi bà làm việc có mảng chip tiên tiến và trung tâm dữ liệu. Điều thật sự đáng quan tâm không phải là quan hệ giữa người đàn ông và người phụ nữ trong ảnh, mà là công nghệ tiên tiến, lợi ích thương mại và an ninh quốc gia đã đan xen phức tạp đến mức nào.
Gián điệp thời trước có thể tìm cách lấy bản đồ quân sự, sổ mật mã hay kế hoạch tác chiến. Hoạt động tình báo ngày nay có thể nhắm vào quy trình sản xuất chất bán dẫn, chip trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, thành quả nghiên cứu và hạ tầng then chốt. Công nghệ càng tiến bộ, ranh giới của an ninh quốc gia càng khó nhận ra.
Điều quý giá của xã hội dân chủ là người dân được tự do tư tưởng, ngôn luận, học thuật, đi lại và lập hội.
Triết gia giáo dục người Mỹ John Dewey cho rằng dân chủ không chỉ là một hình thức tổ chức chính quyền, mà còn là một cách sống chung và trao đổi kinh nghiệm. Xã hội dân chủ có thể liên tục tiến bộ chính là nhờ mọi người được tự do trao đổi, thảo luận công khai, phê phán quyền uy, và không ngừng điều chỉnh nhận định của mình qua giáo dục và trải nghiệm xã hội.
Tuy nhiên, sự cởi mở của xã hội dân chủ cũng có thể tạo cơ hội cho các quốc gia chuyên quyền thu thập tình báo và thâm nhập.
Đại học đón nhà nghiên cứu quốc tế, doanh nghiệp tìm kiếm hợp tác xuyên quốc gia, nhân tài công nghệ tự do di chuyển: đó vốn đều là những điều kiện quan trọng thúc đẩy văn minh nhân loại tiến bộ. Nhưng nếu có quốc gia lợi dụng các cơ chế cởi mở này để bí mật lấy công nghệ được bảo hộ, mua chuộc người trong nội bộ hay thao túng thông tin công cộng, xã hội dân chủ buộc phải đối mặt với thách thức an ninh mới.
Ở đây có một khác biệt quan trọng: trao đổi học thuật quốc tế bình thường, hợp tác công nghệ hợp pháp và lưu chuyển nhân tài không đồng nghĩa với hoạt động gián điệp. Không thể vì quốc tịch, sắc tộc hay lý lịch nghiên cứu của một người mà suy đoán người đó làm tình báo.
Chế độ dân chủ thật sự cần đề phòng những hành vi phi pháp có bằng chứng cụ thể, chứ không phải coi cả một nhóm người đều là nghi phạm.
Trong cuốn “The Public and Its Problems” (Công chúng và các vấn đề của họ), ông Dewey chủ trương rằng những khó khăn của xã hội dân chủ phải được khắc phục bằng sự tham gia dân chủ và trao đổi công khai đầy đủ hơn. Điều này cũng nhắc nhở chúng ta: bảo vệ dân chủ không thể đánh đổi bằng việc phá hủy các giá trị cơ bản của chính nền dân chủ.
Nói đến hoạt động tình báo của Trung Quốc, thường có người dùng hình ảnh ví von “nghìn hạt cát” để chỉ việc huy động rất đông người phân tán đi thu thập thông tin, toàn dân tổng động viên! Cuối cùng, các mảnh thông tin ấy được gom lại thành tình báo có giá trị chiến lược. Cách nói này tuy sinh động, nhưng không thể coi ngay là một nguyên tắc hoạt động thống nhất đã được kiểm chứng và áp dụng cho mọi cơ quan tình báo Trung Quốc.
Phương pháp phân tích đáng tin cậy hơn là xem xét các vụ việc cụ thể đã được công khai.
Chẳng hạn, Chính phủ Trung Quốc từng đẩy mạnh các chính sách thu hút nhân tài như “Kế hoạch Nghìn nhân tài”, nhằm mời gọi chuyên gia ở nước ngoài tham gia phát triển khoa học công nghệ và công nghiệp. Bản thân việc tuyển dụng nhân tài không phải là tội phạm. Nhưng nếu có hành vi che giấu quan hệ lợi ích, vi phạm hợp đồng nghiên cứu, lấy trái phép bí mật kinh doanh hay chuyển giao công nghệ bị kiểm soát, việc đó có thể đụng đến vấn đề pháp luật và an ninh quốc gia.
Mặt khác, Mỹ và một số nước cũng từng công khai cáo buộc những tác nhân mạng có liên hệ với Chính phủ Trung Quốc thâm nhập vào hệ thống viễn thông, năng lượng, giao thông và các hạ tầng quan trọng khác. Hoạt động này không nhất thiết nhằm phá hoại ngay, mà cũng có thể nhằm tạo sẵn khả năng truy cập, để nắm ưu thế khi khủng hoảng xảy ra trong tương lai.
Ngoài ra, công tác tình báo cũng có thể lợi dụng tiền bạc, chức vị, quan hệ tình cảm hay điểm yếu cá nhân để tiếp cận mục tiêu.
Bộ phim “M. Butterfly” lấy chất liệu từ vụ án tình báo liên quan đến một nhân viên ngoại giao Pháp và Trung Quốc, nhắc mọi người rằng tình cảm riêng tư đôi khi có thể trở thành một phần của hoạt động tình báo. Đến khi bị bắt, nhân viên ngoại giao Pháp này mới phát hiện người tình của mình hóa ra là đàn ông! OMG!
Muốn hiểu ảnh hưởng lịch sử của công tác tình báo Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), không thể bỏ qua trường hợp cuộc nội chiến giữa Quốc dân đảng và ĐCSTQ năm 1948.
3 chiến dịch Liêu Thẩm, Từ Bạng và Bình Tân đã quyết định cục diện quân sự giai đoạn cuối cuộc nội chiến. Thất bại của Chính phủ Quốc dân liên quan đến nhiều yếu tố: chỉ huy quân sự, bố trí binh lực, kinh tế sụp đổ, sự ủng hộ chính trị, sĩ khí quân đội và hậu cần. Không thể quy hết thất bại này cho sự thâm nhập của tình báo.
Tuy nhiên, việc ĐCSTQ lâu năm gây dựng tổ chức ngầm trong quân đội Quốc dân đảng (Quốc quân), rồi tác động đến chiến cuộc qua thu thập tình báo, vận động làm phản và trở giáo trên chiến trường, quả thực là vấn đề lịch sử đáng coi trọng.
Ngày 8/11/1948, hai phó tư lệnh Khu Bình định số 3 của Quốc quân là Trương Khắc Hiệp và Hà Cơ Phong dẫn một phần quân trở giáo, gây ảnh hưởng lớn đến việc bố trí trên chiến trường Từ Bạng. Hai người từ lâu đã có lý lịch trong tổ chức ngầm của ĐCSTQ. Điều đó cho thấy công tác tình báo của ĐCSTQ không chỉ là đánh cắp tài liệu, mà còn gồm cả việc gây dựng trong hệ thống quân sự đối phương một mạng lưới người có thể phát huy tác dụng vào thời khắc then chốt.
Còn về Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Quốc phòng Quách Nhữ Côi, các ghi chép lịch sử liên quan cho biết ông từng bí mật giữ liên lạc với tổ chức ngầm của ĐCSTQ và chuyển đi tin tình báo tác chiến quan trọng của Quốc quân.
Nhưng bằng chứng đáng chú ý nhất của giai đoạn lịch sử này không phải là cách người đời sau mô tả Quách Nhữ Côi, mà là nhật ký do chính ông Tưởng Giới Thạch để lại.
Ngày 24/10/1948, ông Tưởng ghi trong nhật ký:
“Cục trưởng Quách mang kế hoạch hợp lực tiễu trừ ở Hoa Trung, Hoa Đông đến [Bắc Bình], xin chỉ thị và sửa đổi xong, liền lệnh cho trở về [Nam Kinh] ngay trong ngày để thi hành.”
Theo chú thích của người biên soạn cuốn “Nhật ký Tưởng Trung Chính”, vị “Cục trưởng Quách” này chính là Quách Nhữ Côi.
Đoạn ghi chép này chứng minh rằng khi đó Quách Nhữ Côi không chỉ tiếp cận được các bí mật quân sự quan trọng, mà còn trực tiếp tham gia trình báo và sửa đổi kế hoạch tác chiến cấp cao.
Điều gây sửng sốt hơn là chỉ hơn một tháng sau, ông Tưởng đã biết tin tình báo có thể bị rò rỉ từ Bộ Tham mưu.
Ngày 28/11/1948, ông Tưởng viết trong nhật ký:
“Ông ấy rất nghi Bộ Tham mưu có gián điệp làm lộ bí mật, nên không dám công khai trình bày kế hoạch đã tính sẵn, đề nghị bàn riêng với tôi để quyết định hành động, tôi đồng ý.”
“Ông ấy” ở đây chính là Đỗ Duật Minh, chỉ huy tiền tuyến của chiến dịch Từ Bạng.
Nghi có người trong Bộ Tham mưu làm lộ bí mật, ông Đỗ không muốn nói ra ý đồ tác chiến thực sự tại cuộc họp quân sự công khai, mà đề nghị bàn riêng với ông Tưởng. Ông Tưởng đã đồng ý.
Đây là một cuộc khủng hoảng quân sự nghiêm trọng đến nhường nào!
Vị thống soái quân sự tối cao của một quốc gia đã nghe chỉ huy tiền tuyến nói rằng Bộ Tham mưu có thể có gián điệp, đến mức không dám đem kế hoạch tác chiến quan trọng ra bàn công khai.
Tuy nhiên, vấn đề an ninh tình báo của Quốc quân vẫn không được kiểm soát hiệu quả trước khi chiến cuộc đảo chiều.
Dù vậy, những trang nhật ký này đã đủ để đặt ra một câu hỏi lịch sử hết sức nghiêm túc:
Khi người lãnh đạo cao nhất biết bí mật quân sự có thể liên tục bị lộ, vì sao toàn bộ hệ thống chỉ huy và phản gián vẫn không thể ngăn chặn hiệu quả sự thâm nhập?
Thất bại của Chính phủ Quốc dân không thể đơn giản quy thành công lao của một gián điệp nào đó. Tương tự, cũng không thể bỏ qua sự phá hoại mà mạng lưới tình báo gây ra cho chiến cuộc.
Điều thật sự đáng suy ngẫm là vì sao một bộ máy nhà nước đồ sộ, khi khủng hoảng đã lộ ra, vẫn không đủ năng lực tự bảo vệ hiệu quả.
Từ kế hoạch tác chiến quân sự năm 1948 đến công nghệ bán dẫn và trí tuệ nhân tạo ngày nay, đối tượng của hoạt động tình báo tuy khác nhau nhưng đều đặt ra một vấn đề chung:
Quốc gia có năng lực phát hiện rủi ro, xác minh bằng chứng, xử lý kịp thời và sửa đổi thể chế hay không?
Hệ thống tình báo của quốc gia chuyên quyền có thể dựa vào quyền lực tập trung cao độ, nhưng quốc gia dân chủ không thể rập khuôn các thủ đoạn đó.
Quốc gia dân chủ phải cùng lúc bảo đảm an ninh quốc gia, tự do của người dân và công lý.
Nếu để ngăn thâm nhập mà hạn chế toàn diện trao đổi học thuật, đàn áp tự do ngôn luận, hay lấy quốc tịch và huyết thống làm thước đo lòng trung thành, thì rốt cuộc lại có thể làm tổn hại những giá trị đáng trân trọng nhất của xã hội dân chủ.
Triết lý giáo dục của ông Dewey nhắc chúng ta rằng dân chủ không thể chỉ được duy trì bằng điều luật và cơ quan chính quyền, mà còn cần những công dân có khả năng phán đoán, có trách nhiệm công cộng và tinh thần hợp tác.
Người dân phải học cách nhận biết nguồn thông tin, hiểu cách vận hành của chính trị chuyên quyền và giám sát quyền lực công một cách lý trí.
Nền giáo dục dân chủ thật sự trưởng thành không đòi hỏi người dân tin chính quyền một cách mù quáng, mà giúp họ biết dùng bằng chứng, lý trí và thảo luận công khai để bảo vệ xã hội tự do mà chính họ cùng xây dựng.
ĐCSTQ có tồn tại mãi không?
Trong lịch sử, không chính quyền nào có thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự lớn, tổ chức tình báo chặt chẽ hay nguồn lực kinh tế khổng lồ mà bảo đảm mình tồn tại mãi mãi.
Nhưng lịch sử cũng không cho phép chúng ta tùy tiện dự đoán khi nào một chính quyền sẽ kết thúc.
Với Đài Loan, vấn đề thực sự quan trọng không phải là chờ ngày ĐCSTQ tự biến mất, mà là làm thế nào xây dựng đủ năng lực bảo vệ chế độ dân chủ trong cuộc cạnh tranh chính trị và an ninh lâu dài.
Vì vậy, bài viết này đưa ra 6 đề xuất chính sách sau.
Thứ nhất, lập cơ chế cảnh báo sớm và thông báo phản gián liên cơ quan.
Cục An ninh Quốc gia, Cục Điều tra, Bộ Quốc phòng, Bộ Kinh tế và các cơ quan quản lý khoa học công nghệ liên quan cần xây dựng quy trình rõ ràng về thông báo rủi ro, phân luồng vụ việc và truy trách nhiệm. Khi xuất hiện nghi ngờ lộ bí mật nghiêm trọng, không thể chỉ dừng ở lời cảnh báo miệng của cấp cao. Phải có cơ chế điều tra, kiểm soát rủi ro và kết thúc vụ việc truy vết được, chịu sự giám sát thích đáng của Quốc hội.
Thứ hai, tăng cường bảo vệ công nghệ then chốt cốt lõi của quốc gia.
Bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, viễn thông tiên tiến, an ninh thông tin và các công nghệ quan trọng khác được xác định theo luật cần có chế độ bảo vệ phân cấp. Chính phủ có thể giúp doanh nghiệp hoàn thiện việc quản lý quyền hạn nhân sự, nhật ký truy cập thông tin, an ninh chuỗi cung ứng và bảo vệ bí mật kinh doanh, đồng thời tránh lấy quốc tịch làm tiêu chuẩn hạn chế áp dụng chung cho mọi người.
Thứ ba, xây dựng quy định minh bạch cho hợp tác nghiên cứu quốc tế.
Đại học và viện nghiên cứu cần yêu cầu các dự án hợp tác liên quan đến công nghệ nhạy cảm công khai nguồn vốn, quan hệ kiêm nhiệm, xung đột lợi ích và thỏa thuận chuyển giao công nghệ. Các quy định này nên phân cấp theo rủi ro, bảo đảm trao đổi học thuật bình thường, không thể coi mọi hợp tác quốc tế đều là mối đe dọa an ninh.
Thứ tư, đưa giáo dục dân chủ và năng lực thông tin vào giáo dục an ninh quốc gia.
An ninh quốc gia không chỉ là trách nhiệm của quân nhân, nhân viên tình báo và kỹ sư công nghệ. Trường học các cấp cần dùng các trường hợp lịch sử, giáo dục nhận biết truyền thông, thảo luận công dân và tư duy phản biện để học sinh hiểu quan hệ giữa thông tin giả, thao túng chính trị, hoạt động tình báo phi pháp và chế độ dân chủ.
Đây không phải là yêu cầu học sinh chấp nhận một lập trường chính trị duy nhất, mà là rèn cho các em khả năng tự kiểm chứng, nhận biết bằng chứng và phán đoán lý trí.
Thứ năm, xây dựng cơ chế pháp trị và giám sát cho công tác phản gián.
Mọi biện pháp điều tra, giám sát và hạn chế đều phải phù hợp với nguyên tắc cần thiết, nguyên tắc tương xứng và thủ tục pháp lý đúng đắn. Những biện pháp đụng đến quyền riêng tư của người dân, tự do học thuật và tự do ngôn luận càng phải có cơ chế giám sát của tư pháp hay cơ quan độc lập khác, tránh để an ninh quốc gia thành cái cớ để mở rộng quyền hành pháp.
Thứ sáu, xây dựng cơ chế rà soát có hệ thống đối với các sai sót tình báo lớn.
Bài học lịch sử năm 1948 cho chúng ta biết, phát hiện nguy hiểm không có nghĩa là đã loại trừ được nguy hiểm.
Với các vụ lộ bí mật nghiêm trọng và sự cố an ninh quốc gia, Chính phủ cần xây dựng chế độ rà soát liên cơ quan, đặt thời hạn khắc phục, truy trách nhiệm và công bố báo cáo ở mức phù hợp. Điều kiện là không gây nguy hại cho cuộc điều tra đang tiến hành và nguồn tin tình báo.
Chính phủ dân chủ không thể chỉ yêu cầu người dân tin rằng mình đã có biện pháp, mà cần để người dân biết, trong phạm vi thích hợp, liệu thể chế có thật sự được cải thiện hay không.
Lịch sử không lặp lại y nguyên, nhưng con người có thể đi vào vết xe đổ vì phớt lờ lịch sử.
Năm 1948, ông Tưởng Giới Thạch đã biết Bộ Tham mưu có thể có gián điệp, nhưng vẫn phải đối mặt với một chiến cuộc không thể cứu vãn. Đài Loan hôm nay càng nên học từ giai đoạn lịch sử này cách sớm nhận biết rủi ro và xây dựng thể chế hiệu quả.
Bảo vệ dân chủ không thể chỉ có sự cảnh giác với chế độ chuyên quyền, mà còn phải có trí tuệ để bảo vệ tự do.
Điều thật sự đáng trường tồn không phải là bất kỳ chính quyền nào, mà là tinh thần theo đuổi tự do, phẩm giá và dân chủ của người dân.
(Bài viết do Up Media độc quyền cấp phép cho Vision Times, đề nghị không tùy tiện đăng lại, sao chép. Bản gốc)
Cơ quan ICE của Mỹ cho biết đã thu giữ khoảng 6,4 tấn ma túy…
Bitcoin và ethereum xuống thấp nhất hơn 2 tháng, bitcoin còn 73.708 USD, ethereum giảm…
Năm 2023, 83,4% bệnh nhân Mỹ mắc ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp…
Công an TP.HCM phát hiện 14 người nước ngoài, có 13 người Trung Quốc, trong…
Ông Trump nói “rất ít khả năng” Mỹ phải tấn công lại Iran nếu đàm…
Ngoại trưởng Iraq Fuad Hussein cho biết Iraq đã đạt đồng thuận với Mỹ và…
