Khủng hoảng nhân khẩu học Trung Quốc: 17 triệu học sinh “biến mất” sau 5 năm

Hôm thứ Ba (10/11), Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) tổ chức buổi thứ tư trong loạt họp báo “Phấn đấu vì Kế hoạch 5 năm lần thứ 15”, với chủ đề “Nâng cao phúc lợi dân sinh”. Cuộc họp công bố một con số đáng chú ý: trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, số học sinh mầm non, tiểu học và trung học cơ sở ở Trung Quốc giảm gần 17 triệu.

Đây không phải một con số thống kê giáo dục bình thường, mà là hình ảnh thu nhỏ của những biến đổi sâu sắc trong cơ cấu dân số Trung Quốc. Học sinh ít đi thì trường lớp dư thừa, giáo viên dư thừa, cơ sở vật chất giáo dục bị bỏ không. Lượng lớn nguồn lực công mà chính quyền địa phương đầu tư trước đây cũng gặp vấn đề nghiêm trọng, phải phân bổ lại, thậm chí bị lãng phí.

Quan trọng hơn, tình trạng này rốt cuộc có bao nhiêu phần là kết quả tự nhiên của quá trình phát triển kinh tế – xã hội, và bao nhiêu phần liên quan đến chính sách dân số được thực thi trong thời gian dài trước đây?

5 năm giảm 17 triệu học sinh nghĩa là gì?

Tại cuộc họp báo ngày 10/11, bà Hoàng Vĩ Như, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển Xã hội của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia ĐCSTQ, cho biết trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, số học sinh mầm non, tiểu học và trung học cơ sở giảm gần 17 triệu người. Bà còn cho hay dân số trong độ tuổi học mầm non, tiểu học và trung học cơ sở trên cả nước hiện đã đạt đỉnh, còn dân số trong độ tuổi học trung học phổ thông và đại học vẫn tiếp tục tăng.

Gần 17 triệu người trong 5 năm, nghĩa là trung bình mỗi năm giảm khoảng 3,4 triệu người. Quy mô này đủ để làm thay đổi lớn cách phân bổ nguồn lực giáo dục.

Suốt 20 năm qua, giáo dục dưới chế độ ĐCSTQ thường xuyên phải đối mặt với tình trạng thiếu chỗ học, trường lớp quá tải và thiếu giáo viên. Các địa phương liên tục xây trường mới, mở rộng tuyển sinh, tăng biên chế giáo viên. Giờ đây, một số nơi lại bắt đầu gặp tình cảnh ngược lại: Học sinh ít đi, nhưng trường vẫn còn đó, giáo viên vẫn còn đó, phòng học và trang thiết bị cũng vẫn còn đó.

Nhu cầu giảm theo dân số và nguồn lực công được cung ứng đã mất cân đối. Tình trạng cung vượt cầu ngày càng nghiêm trọng.

Dân số giảm, trường học và giáo viên sẽ rơi vào cảnh cung vượt cầu

Nguồn lực giáo dục không thể thu hẹp ngay theo đà giảm của số học sinh.

Từ khâu quy hoạch, thu hồi đất, xây dựng đến khi đưa vào sử dụng, mỗi ngôi trường cần một lượng lớn vốn ngân sách. Đào tạo, tuyển dụng và sắp xếp công việc cho giáo viên cũng cần kế hoạch dài hạn. Nếu số học sinh giảm nhanh, nguồn lực sẵn có sẽ bị bỏ không tương ứng.

Trước hết là bậc mầm non. Một số khu vực tuyển không đủ trẻ, trường mầm non tư thục gặp khó khăn trong hoạt động, thậm chí phải đóng cửa. Tiếp đến là tiểu học và trung học cơ sở: Nguồn tuyển sinh giảm có thể khiến lớp học thu nhỏ, trường bị sáp nhập, một số cơ sở trường học mất đi công năng ban đầu. Cú sốc do dân số giảm và già hóa mang lại không chỉ dừng ở việc học sinh ít đi, trường học bỏ không.

Theo Báo cáo thống kê phát triển giáo dục toàn quốc năm 2020 và báo cáo năm 2025 của Bộ Giáo dục ĐCSTQ, cả nước có 158.000 trường tiểu học phổ thông vào năm 2020, đến năm 2025 chỉ còn 128.300 trường. Trong 5 năm, số trường giảm 29.700, tương đương khoảng 18,8%. Số điểm trường tiểu học cũng giảm từ 90.300 xuống 42.300, tức giảm 48.000 điểm, mức giảm hơn 53%. Cùng thời gian, số học sinh tiểu học tuyển mới giảm từ 18.080.900 xuống 14.617.400 em, tức khoảng 19,2%.

Các số liệu này cho thấy quy mô giáo dục phổ thông cơ bản của Trung Quốc đang thu hẹp. Dân số trong độ tuổi lao động giảm sẽ làm tăng sức ép tuyển dụng cho doanh nghiệp, ảnh hưởng tới tiềm năng tăng trưởng kinh tế, và làm tăng gánh nặng tài chính cho hệ thống dưỡng lão, y tế và an sinh xã hội. Quy mô gia đình thu nhỏ khiến thế hệ trẻ phải gánh trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ nặng nề hơn.

Trường học bị sáp nhập, giải thể, tuyển dụng giáo viên giảm và dịch vụ công ở địa phương thu hẹp cũng sẽ tác động thêm tới việc làm và kinh tế địa phương. Những vấn đề này đan xen nhau, hoàn toàn không thể giải quyết chỉ bằng việc điều chỉnh nguồn lực giáo dục.

Vấn đề giáo viên cũng đáng quan tâm. Học sinh ít đi thì nhu cầu giáo viên tất yếu sẽ giảm, nhưng không thể cắt giảm giáo viên theo đúng tỷ lệ giảm của học sinh. Ở một số khu vực có thể xảy ra tình trạng biên chế giáo viên không khớp với nhu cầu giảng dạy thực tế, vị trí tuyển giáo viên mới giảm, giáo viên trẻ phải cạnh tranh gay gắt hơn để có việc làm.

Dĩ nhiên, điều đó không có nghĩa là giáo viên ở mọi khu vực, mọi môn học trên cả Trung Quốc đều dư thừa. Các thành phố có dân nhập cư đổ về vẫn có thể thiếu chỗ học và thiếu giáo viên. Vấn đề thật sự là sự thay đổi trong phân bố dân cư và việc phân bổ nguồn lực giáo dục chưa hoàn toàn đi cùng nhịp.

Tất cả những điều này không thể giải quyết dễ dàng chỉ bằng một câu “tối ưu hóa phân bổ nguồn lực”.

Hậu quả từ chính sách dân số của ĐCSTQ

Cơ cấu dân số Trung Quốc thay đổi vì nhiều nguyên nhân, gồm đô thị hóa, chi phí sinh hoạt tăng, gánh nặng giáo dục và nhà ở, quan niệm của phụ nữ về việc làm thay đổi, cũng như tuổi kết hôn và sinh con ngày càng muộn.

Tuy nhiên, nguyên nhân chính là chính sách kế hoạch hóa gia đình được thực thi trong thời gian dài, nhất là chính sách một con hạn chế sinh đẻ nghiêm ngặt.

Cuối thập niên 1970, ĐCSTQ bắt đầu thực thi chính sách kế hoạch hóa gia đình. Đến năm 1984, hệ thống chính sách sinh đẻ dần định hình, theo đó gia đình ở thành thị được sinh một con, ở nông thôn là “1,5 con”. Từ đó, chính sách một con tác động lâu dài đến lựa chọn sinh con của các gia đình Trung Quốc và cơ cấu dân số nước này.

Năm 2013, Trung Quốc bắt đầu cho phép cặp vợ chồng có một người là con một được sinh con thứ hai. Cuối năm 2015, nước này chính thức quyết định cho mọi cặp vợ chồng sinh hai con, từ đó chính sách một con chấm dứt. Năm 2021, Trung Quốc tiếp tục áp dụng chính sách 3 con.

Tác động của chính sách dân số mang tính dài hạn. Thế hệ có ít người được sinh ra, hơn 20 năm sau sẽ bước vào độ tuổi sinh nở. Khi chính sách chuyển từ hạn chế sang khuyến khích sinh con, cơ cấu tuổi của dân số đã hình thành từ trước không thể đảo ngược ngay.

Ngay cả khi hôm nay ĐCSTQ khuyến khích sinh, những người đã không được sinh ra trong quá khứ cũng không thể xuất hiện trở lại.

Chính sách đổi hướng quá muộn, quán tính dân số khó đảo ngược

Vấn đề quan trọng nhất của chính sách dân số không chỉ nằm ở định hướng, mà còn ở chỗ chính sách có được điều chỉnh kịp thời hay không.

Trong thời kỳ kiểm soát dân số nghiêm ngặt trước đây, chính sách chủ yếu tính đến sức ép mà dân số tăng gây ra cho lương thực, việc làm, nhà ở, giáo dục và phát triển kinh tế. Nhưng chính sách dân số cũng phải tính đến mặt còn lại: Nếu mức sinh kéo dài dưới mức sinh thay thế, tương lai sẽ xuất hiện các vấn đề như dân số trong độ tuổi sinh đẻ giảm, lực lượng lao động co lại và già hóa diễn ra nhanh hơn.

Những vấn đề này không xảy ra đột ngột, mà tích tụ trong thời gian dài.

Chính sách có thể thay đổi chỉ sau một đêm, nhưng cơ cấu dân số cần hàng chục năm mới điều chỉnh được.

Quan trọng hơn, người trẻ ngày nay đang chịu những sức ép thực tế về nhà ở, giáo dục, y tế và chi phí nuôi con. Chỉ nới lỏng hạn chế sinh không bảo đảm được rằng các gia đình sẽ muốn sinh thêm con. Nếu chính sách công không thực sự giảm được chi phí sinh và nuôi con, việc khuyến khích sinh đương nhiên không mấy hiệu quả.

Vì vậy, khi dân số giảm, không thể đơn giản đổ lỗi cho người trẻ không muốn sinh con. Tác động của chính sách trong quá khứ, môi trường xã hội ngày càng xấu đi hiện nay và những khiếm khuyết của cơ chế dịch vụ công hiện hành đều là những yếu tố then chốt ảnh hưởng tới việc sinh con.

Giáo dục dư thừa chỉ là khởi đầu, các lĩnh vực khác cũng sẽ chịu sức ép

Giáo dục là lĩnh vực dễ quan sát nhất trước sự thay đổi dân số, nhưng không phải lĩnh vực duy nhất chịu ảnh hưởng.

Khi số học sinh giảm, nhu cầu về trường học và giáo viên thay đổi. Khi dân số trẻ giảm, thị trường nhà ở, tiêu dùng và lao động cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Những khu vực có dân cư chuyển đi đang đối mặt với các vấn đề như nhu cầu nhà ở yếu, hoạt động thương mại thu hẹp, nguồn thu ngân sách địa phương chịu sức ép. Cùng lúc đó, dân số cao tuổi tăng lên, chi tiêu cho dưỡng lão, y tế và chăm sóc dài hạn có thể tiếp tục tăng.

Theo Báo cáo thống kê phát triển kinh tế và xã hội quốc dân năm 2025 do Cục Thống kê Quốc gia công bố, năm 2025 Trung Quốc có 7,92 triệu trẻ được sinh ra và 11,31 triệu người tử vong. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là âm 2,41‰, và đến cuối năm, dân số cả nước giảm 3,39 triệu người so với năm trước. Số người từ 60 tuổi trở lên đã lên tới 323,38 triệu, chiếm 23% tổng dân số.

Điều này có nghĩa là tổng dân số giảm và già hóa dân số đang diễn ra cùng lúc.

Vấn đề trong tương lai không chỉ là bao nhiêu trường cần sáp nhập, mà còn là ai sẽ làm việc, ai sẽ đóng thuế, ai sẽ đóng bảo hiểm xã hội, và ai sẽ chăm sóc số người cao tuổi ngày càng đông.

Sự thay đổi cơ cấu dân số sẽ tác động lâu dài đến ngân sách địa phương, an sinh xã hội, dịch vụ công và tăng trưởng kinh tế.

Chính sách dân số của ĐCSTQ phải chịu sự đánh giá lâu dài về trách nhiệm lịch sử

Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia ĐCSTQ đề xuất cải tạo một phần cơ sở trường học dư thừa thành nơi giáo dục lao động, giáo dục thẩm mỹ, và chia sẻ nguồn lực giữa các cấp học trong phạm vi một huyện, để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực giáo dục. Các biện pháp này cho thấy sự thay đổi cơ cấu dân số Trung Quốc đã gây tác động thực tế lên hệ thống giáo dục và việc phân bổ nguồn lực công.

Tuy nhiên, cơ sở trường học bỏ không chỉ là bề nổi của vấn đề. Vấn đề sâu xa hơn là chính sách hạn chế sinh con mà ĐCSTQ thi hành lâu dài trong quá khứ rốt cuộc đã để lại cho kinh tế và xã hội Trung Quốc một cái giá lịch sử lớn đến mức nào.

Báo cáo thống kê phát triển kinh tế và xã hội quốc dân năm 2025, được Cục Thống kê Quốc gia ĐCSTQ công bố ngày 28/2/2026, cho thấy năm 2025 Trung Quốc chỉ có 7,92 triệu trẻ được sinh ra.

Năm 2016, con số này là khoảng 17,86 triệu, nghĩa là sau 9 năm đã giảm khoảng 56%. Năm 2025, dân số cả nước còn giảm 3,39 triệu người so với năm trước, tổng dân số xuống còn 1.404.890.000 người. Sự thay đổi dân số như vậy buộc người ta phải đặt câu hỏi: Những người hoạch định chính sách dân số năm xưa có thực sự đánh giá hậu quả lâu dài của nó sau vài chục năm hay không?

Cú sốc do dân số giảm và già hóa mang lại không chỉ dừng ở việc học sinh ít đi, trường học bỏ không. Cũng trong báo cáo thống kê đó, năm 2025 Trung Quốc có 323,38 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 23% tổng dân số, còn dân số từ 16 đến 59 tuổi giảm xuống 851,36 triệu.

Tài liệu nghiên cứu “Già hóa dân số và cải cách lương hưu ở Trung Quốc” mà Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) công bố tháng 2/2026 còn chỉ ra rằng dân số Trung Quốc từ 20 đến 60 tuổi dự kiến giảm từ 840 triệu người năm 2024 xuống 614 triệu người vào năm 2050. Tỷ số phụ thuộc của người cao tuổi cũng có thể tăng gấp đôi vào khoảng năm 2041.

Điều này có nghĩa là trong tương lai, Trung Quốc sẽ đối mặt với sức ép lớn hơn về nguồn cung lao động, chi phí sử dụng lao động của doanh nghiệp, cùng gánh nặng tài chính về dưỡng lão, y tế và an sinh xã hội.

Quy mô gia đình thu nhỏ khiến thế hệ trẻ phải gánh trách nhiệm phụng dưỡng nặng nề hơn, sức tiêu dùng và kỳ vọng phát triển của các gia đình cũng có thể bị ảnh hưởng. Trường học bị sáp nhập, tuyển dụng giáo viên giảm, dịch vụ công ở địa phương thu hẹp sẽ càng tác động mạnh hơn tới việc làm và kinh tế địa phương.

Những người hoạch định chính sách của ĐCSTQ, những người đã xây dựng và thi hành chính sách dân số năm xưa, có nên giải trình về tình cảnh hiện nay hay không? Dĩ nhiên, sự thay đổi dân số còn chịu ảnh hưởng của chi phí sinh hoạt, đô thị hóa và quan niệm sinh nở thay đổi, nhưng không nên né tránh vai trò lịch sử của chính sách hạn chế sinh đẻ kéo dài.

ĐCSTQ không thể lúc thi hành chính sách thì nhấn mạnh quyền uy của việc ra quyết định tập trung, đến khi hậu quả dần lộ ra lại quy trách nhiệm cho những thay đổi của hoàn cảnh khách quan. Định hướng chính sách có thể thay đổi, nhưng cái giá xã hội đã gây ra trong quá khứ sẽ không tự biến mất. Quyền lựa chọn sinh con mà các gia đình bình thường đã mất cũng không thể bù đắp bằng việc khuyến khích sinh đẻ ngày nay.

Một chính phủ không thể chỉ hưởng quyền ban hành chính sách mà không gánh trách nhiệm lịch sử khi chính sách sai lầm. Hiệu quả thật sự của chính sách dân số không chỉ nên nhìn vào việc năm xưa giảm được bao nhiêu sức ép dân số, mà quan trọng hơn là phải nhìn vào những gì nó gây ra cho kinh tế quốc gia, cơ cấu xã hội và đời sống người dân sau vài chục năm.

Theo Lý Đình Thiên/ Epoch Times