3 cách biến khu vườn thành phòng tập thể dục cho não bộ

Tại Đại học Edinburgh có một nhóm đối tượng nghiên cứu được theo dõi từ năm 11 tuổi, ghi chép liên tục cho đến khi họ 90 tuổi. Nghiên cứu dài hạn này có tên là “Nhóm người sinh năm 1921 tại Lothian” (Lothian Birth Cohort 1921). Gần đây, đã có phát hiện mới: những người thường xuyên hoặc thỉnh thoảng tự tay chăm sóc vườn có mức độ cải thiện năng lực nhận thức trong suốt cuộc đời rõ rệt hơn so với những người hầu như không làm vườn.

Tiến sĩ Janie Corley, đồng tác giả nghiên cứu, thuộc Đại học Edinburgh, giải thích rằng làm vườn thoạt nhìn có vẻ là một hoạt động nhẹ nhàng, nhưng trên thực tế lại liên quan đến những hoạt động nhận thức phức tạp như trí nhớ và chức năng điều hành. Điều này “phù hợp với khuôn khổ nhận thức theo nguyên lý ‘dùng thì còn, không dùng thì mất’ – càng tham gia làm vườn, nguy cơ suy giảm nhận thức càng có khả năng thấp hơn”.

Dữ liệu quy mô lớn cũng cho kết quả tương tự

Đây không phải là trường hợp cá biệt. Một nghiên cứu phân tích dữ liệu của hơn 136.000 người trưởng thành từ 45 tuổi trở lên thuộc Hệ thống Giám sát các yếu tố nguy cơ hành vi (BRFSS) của Mỹ, được công bố trên tạp chí BMC Geriatrics, phát hiện rằng những người có thói quen làm vườn có xác suất xuất hiện tình trạng “suy giảm nhận thức chủ quan” (tự nhận thấy trí nhớ và khả năng tư duy của mình kém đi) thấp hơn 28% so với những người không tập thể dục. Xác suất bị hạn chế khả năng sinh hoạt hằng ngày do suy giảm nhận thức thậm chí còn thấp hơn 43%. Một nghiên cứu trên phạm vi toàn Trung Quốc cũng cho thấy, người cao tuổi thường xuyên làm vườn có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thấp hơn rõ rệt.

Cơ thể vận động, não bộ cũng hoạt động theo

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) xếp các hoạt động như cắt tỉa cây, nhổ cỏ, di chuyển chậu hoa vào nhóm “hoạt động thể chất cường độ trung bình”, tiêu hao khoảng 300 kcal mỗi giờ, tương đương với mức vận động khi đi bộ mang theo bộ dụng cụ chơi golf. Chỉ riêng điều này cũng đã đủ để mang lại lợi ích cho tuần hoàn máu và chức năng tim phổi.

Xét về cơ chế sinh lý, nhà nghiên cứu Oberhuber đề cập đến một phản ứng dây chuyền: một khi cortisol (hormone căng thẳng) giảm xuống, yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não sẽ tăng lên theo, nhờ đó các tế bào thần kinh được đặt trong môi trường thuận lợi hơn để hình thành những kết nối mới. Một nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ khác phát hiện rằng sau 20 phút hoạt động làm vườn với cường độ từ thấp đến trung bình, nồng độ hai yếu tố (BDNF và PDGF) liên quan đến sự phát triển thần kinh trong cơ thể người tham gia sẽ tăng lên rõ rệt. Hai yếu tố này có mối liên hệ mật thiết với quá trình phục hồi tế bào thần kinh và chức năng ghi nhớ.

Vận động cơ bắp và xương khớp mới chỉ là một nửa. Trồng loại cây gì ở đâu, khi nào cần thu hoạch, lá cây phát triển có tốt không – đầu óc phải liên tục tính toán, mắt, mũi và các ngón tay đều được huy động. Đây mới chính là điểm khiến làm vườn thực sự cần đến hoạt động của não bộ. Cảm xúc cũng đóng vai trò nhất định: làm vườn có thể giúp giảm nguy cơ suy giảm nhận thức, trong đó có lẽ khoảng một phần năm tác dụng này thực chất đến từ việc “tâm trạng được cải thiện”.

Tại Vân Lâm, Đài Loan một nghiên cứu về trò chơi làm vườn trong nhà, được thiết kế dành cho người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ mức độ nhẹ và trung bình, cũng xác nhận điều này: ngay cả những người cao tuổi gặp khó khăn trong việc đi lại, thông qua các hoạt động trồng cây trong chậu được thiết kế phù hợp trong nhà, vẫn có thể kích thích khả năng chú ý, trí nhớ và ngôn ngữ.

Không thể nói “trồng hoa là có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ”

Xét cho cùng, những nghiên cứu này đều là nghiên cứu quan sát về mối liên hệ, không thể đơn giản đánh đồng mối liên hệ với quan hệ nhân quả. Bác sĩ thần kinh Anna Nordvig thuộc Trung tâm Y khoa Weill Cornell không đưa ra kết luận tuyệt đối. Bà cho rằng những người yêu thích làm vườn vốn thường có cuộc sống thư thả hơn. Họ có sân vườn, có thời gian rảnh rỗi để chăm sóc cây cối. Bản thân những điều kiện này đã có mối liên hệ với chức năng nhận thức. Vì vậy, rất khó phân biệt liệu chính việc làm vườn đã bảo vệ não bộ, hay những người vốn có cuộc sống tốt đẹp hơn tình cờ cũng yêu thích trồng cây. Tuy nhiên, bà cũng thừa nhận rằng ba yếu tố gồm hoạt động thể chất, vận động trí óc và giải tỏa cảm xúc đều được kết hợp trong cùng một hoạt động là làm vườn. Sự kết hợp này thực sự có cơ sở hợp lý, chỉ là vẫn còn rất xa mới đủ điều kiện để trở thành một “đơn thuốc điều trị” chính thức.

Không có sân vườn vẫn có thể rèn luyện: 3 cách thực tế

Sau khi đã hiểu rõ những nguyên lý trên, câu hỏi tiếp theo là: đối với những người trung niên và cao tuổi không còn linh hoạt trong vận động, hoặc cơ bản không có sân vườn, thì nên làm thế nào?

Một chậu bạc hà nhỏ, một cây ớt đặt trên bậu cửa sổ, mỗi ngày dành vài phút tưới nước, quan sát và ngắt bỏ lá úa cũng đã đủ để tạo thành sự kích thích thường xuyên đối với cơ thể và các giác quan. Điều quan trọng nằm ở chữ “mỗi ngày”, chứ không phải quy mô lớn hay nhỏ.

Cây cảnh lấy lá có thể được trưng bày để làm đẹp, nhưng điều não bộ cần là cơ hội được trực tiếp tham gia các hoạt động bằng tay. Hái lá húng quế, cắt hẹ, lần lượt thu hoạch từng quả cà chua đã chín – những động tác này đòi hỏi sự phối hợp giữa tay và mắt, đồng thời mũi cũng được kích thích bởi hương thơm. So với việc chỉ tưới nước và ngắm cây lớn lên, những hoạt động này có thêm một tầng rèn luyện nữa. Một người tự mình ngồi xổm trong luống hoa là một chuyện, cùng người khác trồng cây lại là chuyện khác. Có thể sắp xếp lịch luân phiên chăm sóc tại vườn rau cộng đồng, hoặc vào cuối tuần để con cháu mang bình tưới nước đến giúp đỡ. Khi có thêm người bên cạnh trò chuyện, có thêm đôi tay cùng làm việc, trong lòng sẽ cảm thấy yên tâm hơn, đầu óc cũng trở nên linh hoạt hơn.

Trồng hoa, nhổ cỏ, nghe qua có vẻ chỉ là những việc nhỏ để giết thời gian. Nhóm người Scotland được theo dõi từ 80 năm trước, nay đã đưa ra câu trả lời bằng dữ liệu; những nghiên cứu quy mô lớn được thực hiện sau đó với hàng chục nghìn người cũng nói lên cùng một điều. Đây là một trong số ít những thói quen sinh hoạt hằng ngày không tốn nhiều tiền, nhưng lại có thể đồng thời chăm sóc cơ thể, cảm xúc và não bộ. Chậu cây trên ban công nhà bạn có lẽ đang âm thầm thực hiện một buổi phục hồi chức năng cho não bộ của bạn.