‘Nằm thẳng và kinh tế tóc bạc’ – Sự phát triển méo mó của kinh tế Trung Quốc

Một phụ nữ Trung Quốc lớn tuổi đeo khẩu trang và đẩy xe lăn đi bộ trên đường phố Bắc Kinh (Trung Quốc), tháng 10/2023. (Ảnh minh họa: Sarah_xie7/Shutterstock)

“Người trẻ sống lay lắt, người trung niên mất hết hy vọng” — đây là câu nói từng lan truyền rộng rãi trên mạng Trung Quốc đại lục, phản ánh tâm trạng chán nản của người dân trước thực trạng kinh tế hiện nay. Trong bối cảnh tiêu dùng tiếp tục suy yếu, chính quyền Trung Quốc tuyên bố muốn khai thác tiềm năng của “nền kinh tế tóc bạc”. Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường mới đây chủ trì cuộc họp Thường vụ Quốc vụ viện và một lần nữa nhắc đến việc phát triển “kinh tế tóc bạc”. Tuy nhiên, trong bối cảnh khủng hoảng bất động sản và nhiều vấn đề kinh tế khác tiếp tục lan rộng, khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng, người trẻ buộc phải chọn lối sống “nằm thẳng”. Nhiều ý kiến cho rằng gốc rễ vấn đề nằm ở cơ chế khiến của cải xã hội bị tước đoạt.

Một phụ nữ Trung Quốc lớn tuổi đeo khẩu trang và đẩy xe lăn đi bộ trên đường phố Bắc Kinh (Trung Quốc), tháng 10/2023. (Ảnh minh họa: Sarah_xie7/Shutterstock)

Hai cuộc khủng hoảng cộng hưởng, chính quyền tìm mọi cách tăng thu

Theo truyền thông nhà nước Trung Quốc, ngày 15/5, Thủ tướng Lý Cường đã chủ trì cuộc họp Thường vụ Quốc vụ viện để xem xét thông qua “Quy hoạch cập nhật đô thị giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 15” và “Quy hoạch thúc đẩy hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 15”. Cuộc họp nhấn mạnh cần “kiên quyết giữ vững an ninh lương thực và không để xảy ra tình trạng tái nghèo trên diện rộng”.

Cuộc họp cũng nêu rõ cần “duy trì mức sinh và quy mô dân số ở mức hợp lý… tích cực ứng phó với tình trạng già hóa dân số… phát triển mạnh nền kinh tế tóc bạc”.

Những phát biểu này cho thấy Trung Quốc hiện đang đối mặt đồng thời với hai cuộc khủng hoảng lớn: khủng hoảng dân số và khủng hoảng già hóa. Cả hai đều đang tác động trực tiếp tới “túi tiền” của chính quyền.

Ngày 19/1 năm nay, Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc công bố dữ liệu dân số năm 2025 cho thấy số trẻ sơ sinh trong cả năm chỉ đạt 7,92 triệu người, tỷ lệ sinh giảm xuống còn 5,63‰, mức thấp nhất kể từ năm 1949. Trong khi đó, số người tử vong là 11,31 triệu, khiến dân số tự nhiên giảm 3,39 triệu người.

Dữ liệu cũng cho thấy số trẻ sinh năm 2025 giảm 17% so với mức 9,54 triệu của năm trước. Tổng tỷ suất sinh chỉ còn khoảng 0,98.

Tổng tỷ suất sinh (Total Fertility Rate – TFR) là số con trung bình mà một phụ nữ sinh ra trong suốt độ tuổi sinh sản (thường từ 15 đến 49 tuổi), đồng thời là chỉ số quan trọng để đo mức sinh của một quốc gia hay khu vực. Quốc tế thường xem mức 2,1 là ngưỡng thay thế dân số, tức mức giúp dân số duy trì ổn định. Nếu thấp hơn mức này, nền kinh tế và xã hội sẽ phải đối mặt với hàng loạt tác động tiêu cực.

Ngoài ra, theo dữ liệu lịch sử do chính quyền Trung Quốc công bố, từ năm 2021 dân số Trung Quốc đại lục đã xuất hiện hiện tượng “giao cắt tử vong”. Đây là khái niệm chỉ thời điểm số người chết lần đầu tiên vượt số trẻ được sinh ra trong một quốc gia hoặc khu vực, đánh dấu bước ngoặt đảo chiều dân số. Nguyên nhân chủ yếu đến từ tỷ lệ sinh thấp kéo dài và tốc độ già hóa dân số gia tăng.

Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu và phân tích cho rằng số người tử vong trong thời kỳ dịch bệnh có thể cao hơn rất nhiều so với số liệu chính thức. Chẳng hạn, một nghiên cứu tại Nhật Bản từng ước tính dân số Trung Quốc chỉ còn khoảng 800 triệu người, dựa trên mức tiêu thụ muối ăn tại nước này.

Số trẻ sơ sinh giảm mạnh đã ảnh hưởng trực tiếp đến hàng loạt ngành nghề như sản phẩm mẹ và bé, quần áo, thực phẩm, đồ chơi và giáo dục, đồng thời làm giảm nguồn thu thuế của chính quyền Trung Quốc. Áp lực nợ nần của người trưởng thành cũng tạo ra tác động tương tự. Vì vậy, Bắc Kinh tiếp tục thúc đẩy phát triển “nền kinh tế tóc bạc”. Giới phân tích cho rằng chính quyền có thể tin rằng người nghỉ hưu thường không mang gánh nặng nợ nần quá lớn nên có khả năng chi tiêu nhiều hơn.

Tuy nhiên, một bài phỏng vấn trước đây của Reuters lại cho thấy thực tế trái ngược với suy nghĩ đó. Một nữ cựu công chức Trung Quốc với mức lương hưu lên tới 10.000 nhân dân tệ mỗi tháng có thể thoải mái chi 8.000 nhân dân tệ cho các khóa học dinh dưỡng và 1.200 nhân dân tệ để mua giày thể thao hàng hiệu. Bà là hình mẫu của nhóm người nghỉ hưu có cuộc sống sung túc tại Trung Quốc.

Dẫu vậy, những người có lương hưu hàng chục nghìn nhân dân tệ mỗi tháng chỉ chiếm thiểu số, chủ yếu là cựu công chức hoặc nhân viên doanh nghiệp nhà nước. Trong khi đó, mức lương hưu trung bình của người nghỉ hưu tại khu vực thành thị Trung Quốc chỉ khoảng 3.000 nhân dân tệ/tháng. Ở nhiều vùng nông thôn, lương hưu hàng tháng thậm chí còn chưa tới 200 nhân dân tệ.

Gần đây, một số học giả tiết lộ khoảng cách giàu nghèo tại Trung Quốc đang gia tăng nhanh chóng. Hệ số Gini — chỉ số đo chênh lệch giàu nghèo — đã tăng mạnh từ mức 0,45 năm 1995 lên trên 0,7 vào năm 2023, vượt xa ngưỡng cảnh báo quốc tế là 0,4.

Trên thực tế, chính quyền Trung Quốc nắm quyền kiểm soát phần lớn tài sản quốc gia và ưu tiên duy trì hoạt động của bộ máy cầm quyền, tiếp theo là chi tiêu quân sự và các khoản “duy trì ổn định”. Các chính sách an sinh dân sinh bị đặt xuống hàng cuối cùng. Vì vậy, của cải thực sự chủ yếu tập trung trong tay các nhóm lợi ích và tầng lớp có quyền lực.

Thanh niên “nằm thẳng”, người nghỉ hưu quay lại làm việc: Thị trường lao động và nền kinh tế méo mó

Về lý thuyết, chính phủ của một quốc gia phải đóng vai trò điều tiết và cân bằng của cải xã hội thông qua phân phối lại thu nhập. Tuy nhiên, mô hình phát triển kinh tế hiện nay của Trung Quốc đang ngày càng khó duy trì, trong khi chính quyền lại bị cho là lấy đi phần lớn của cải trong khâu phân phối. Trong bối cảnh đó, “nằm thẳng” đã trở thành thái độ sống của nhiều người trẻ, đồng thời cũng là một hình thức phản kháng âm thầm trước điều họ cho là sự bóc lột của hệ thống.

Theo số liệu từ Bộ Giáo dục Trung Quốc, năm 2026 nước này dự kiến có khoảng 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học. Nếu cộng thêm số người chưa tìm được việc từ các năm trước, có thể hơn 20 triệu người sẽ phải đối mặt với áp lực tìm việc. Trong bối cảnh cơ hội việc làm khan hiếm và mức lương thấp, một bộ phận giới trẻ đã lựa chọn “nằm thẳng” thay vì tiếp tục cạnh tranh.

Trong khi đó, thị trường lao động Trung Quốc cũng xuất hiện làn sóng “người nghỉ hưu quay lại làm việc”. Nhiều doanh nghiệp như Universal Studios Bắc Kinh hay McDonald’s đã công khai tuyển dụng “người đã nghỉ hưu chính thức”. Universal Studios đưa ra mức lương theo giờ là 30 nhân dân tệ và yêu cầu ứng viên phải có khả năng “đứng làm việc trong thời gian dài”.

Theo phân tích, làn sóng tái tuyển dụng người nghỉ hưu phản ánh sự méo mó của thị trường lao động dưới cơ chế hiện hành. Lấy Bắc Kinh làm ví dụ: nếu doanh nghiệp và nhân viên thỏa thuận mức lương 6.000 nhân dân tệ/tháng, thì theo quy định bảo hiểm xã hội, công ty vẫn phải đóng bảo hiểm dựa trên mức nền tối thiểu 7.162 nhân dân tệ. Nếu cộng thêm quỹ nhà ở bắt buộc 12%, doanh nghiệp phải đóng các khoản bảo hiểm như hưu trí, y tế… tổng cộng 1.897,93 nhân dân tệ cùng 720 nhân dân tệ quỹ nhà ở. Như vậy, tổng chi phí bảo hiểm và quỹ nhà ở mà doanh nghiệp phải gánh là 2.617,93 nhân dân tệ mỗi tháng.

Về phía người lao động, từ mức lương 6.000 nhân dân tệ cũng sẽ bị khấu trừ 755,01 nhân dân tệ tiền bảo hiểm và 720 nhân dân tệ quỹ nhà ở. Cuối cùng, số tiền thực nhận chỉ còn khoảng 4.525 nhân dân tệ, khoảng 15,8 triệu đồng, chưa kể nếu vượt mức 5.000 nhân dân tệ còn phải nộp thuế thu nhập cá nhân. Trong khi đó, tổng chi phí thực tế mà doanh nghiệp phải trả lên tới 8.617,93 nhân dân tệ.

Ngược lại, nếu thuê một người đã nghỉ hưu, doanh nghiệp không cần tiếp tục đóng bảo hiểm xã hội và quỹ nhà ở theo quy định hiện hành. Với cùng mức lương thực nhận 4.525 nhân dân tệ, tổng chi phí tuyển dụng người nghỉ hưu chỉ là 4.525 nhân dân tệ. So với tuyển dụng lao động trẻ, doanh nghiệp có thể tiết kiệm tới 4.092,93 nhân dân tệ chi phí lao động mỗi tháng.

Các khoản thuế và phí lớn mà doanh nghiệp và người dân phải đóng đã trở thành nguồn thu quan trọng của chính quyền, khiến người dân không còn nhiều tiền dư để tiêu dùng.

Từ góc độ cơ cấu nhu cầu nội địa, số liệu “chi tiêu tiêu dùng của hộ gia đình” — yếu tố phản ánh trực tiếp sức mua của người dân — chỉ tăng thực tế 2,6% trong quý I năm nay, thấp hơn nhiều so với mức tăng GDP 5% mà chính quyền công bố cùng kỳ. Đồng thời, tăng trưởng kinh tế hiện nay của Trung Quốc không đến từ tiêu dùng dân sự như bán lẻ hay thương mại điện tử, mà chủ yếu dựa vào chi tiêu của chính phủ và đầu tư công.

Trong bối cảnh một thị trường thiếu sức mua như vậy, nhiều ý kiến đặt câu hỏi rằng nền kinh tế “tóc bạc” sẽ phát triển bằng cách nào.

(Bài viết chỉ thể hiện quan điểm của tác giả)

Hạ Ngôn/ Epoch Times