Sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991: Khi một đế chế kết thúc như một vở hài đen

Khi nói về sự kết thúc của Liên Xô, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến bức màn sắt hạ xuống và những cuộc đối đầu vĩ mô giữa các cường quốc. Nhưng nếu ta nhìn gần hơn, bức tranh đó giống như một vở kịch hài đen đầy nghịch lý, bộc phát trong tình trạng hoàn toàn không được chuẩn bị.

Năm 1991, thế giới chứng kiến sự sụp đổ của một thể chế khổng lồ, đồng thời cũng chứng kiến một loạt các cảnh tượng kỳ thú đủ để khiến các biên kịch Hollywood đồng loạt thất nghiệp.

Vụ đảo chính 19/8: Bị “say rượu” hay “cảm giác tội lỗi cực độ”?

Ngày 19/8/1991, khi những công dân Liên Xô thức dậy và mở tivi, họ kỳ vọng sẽ thấy một thời kỳ cứng rắn mới, nhưng thay vào đó là một màn đảo chính chính trị mang đậm dấu ấn của “ngộ độc rượu” và “lòng đầy hoài nghi”.

Cuộc đảo chính, được cho là nhằm “cứu vãn đế chế”, đã được thực hiện bởi một nhóm các quan chức cấp cao của Đảng Cộng sản Liên Xô, tự xưng là những “người đàn ông cứng rắn”.

Thật đáng xấu hổ, trước khi thực hiện âm mưu, các “đại ca” này không triển khai lực lượng tinh nhuệ, mà lại “trú ẩn” trong Kremlin và uống rượu vodka đến say mèm. Dù sao, phản bội người lãnh đạo tối cao của mình mà không có chút men rượu thì đúng là không thể làm được.

Khi lãnh đạo cuộc đảo chính, Phó Tổng thống Yanayev ngồi trong phòng họp báo với cơ thể say mèm, lịch sử chứng kiến một cảnh tượng bất ngờ: Tay ông run rẩy như chiếc máy khoan điện rung mạnh, không thể giữ nổi tờ giấy. Cảnh tượng này đã làm nổ tung mọi “tôn kính” còn lại mà người dân Liên Xô dành cho “đế chế“ này.

Ngay lập tức, trên phố Moscow, các câu chuyện hài hước chính trị lan truyền nhanh chóng:

“Vì sao tay đồng chí Yanayev lại run dữ vậy?”

“Vì cả đời ông ta chỉ biết giơ tay biểu quyết, hôm nay mới lần đầu tiên phải ‘tự động tay chân’, chưa quen mà!”

Cả Liên Xô chăm chú theo dõi màn hình, chứng kiến người “nắm quyền lâm thời“ với vẻ mặt đầy sợ hãi, và trong lòng họ chỉ còn lại một sự thất vọng: Đây là những chiến binh cuối cùng bảo vệ đế chế sao?

“Đôi thiên nga” múa không ngừng, ai đã rơi khỏi ghế?

Trong khi đó, truyền thông chính thức của Liên Xô lại thể hiện một “truyền thống giảm trí tuệ” khi đối mặt với tình huống bất ngờ. Vì các lãnh đạo đảo chính còn chưa biết phải nói dối người dân thế nào, họ quyết định phát sóng suốt 66 giờ liên tục vở ballet “Hồ Thiên Nga” của Tchaikovsky trên truyền hình quốc gia.

Dù xe tăng đang chặn các đường phố Moscow, tivi vẫn chỉ chiếu các nàng thiên nga trắng đang nhảy múa. Điều này dẫn đến một “di chứng” nặng nề cho người dân Nga sau này.

Có một câu nói đùa đen tối rất nổi tiếng: “Ở Liên Xô, không cần xem đồng hồ, chỉ cần thấy ballet trên tivi là biết lãnh đạo đã xong. Hoặc đất nước đã tan rã rồi!”
Mỗi khi ballet xuất hiện, phản ứng đầu tiên của dân chúng là tắt tivi và chạy đến siêu thị mua khoai tây và bột mì.

“Đứa con bị bỏ rơi của vũ trụ”

Trong sự hỗn loạn này, người bất hạnh nhất có lẽ là phi hành gia Krikalyov đang làm việc trên trạm vũ trụ Mir. Ông được cử vào không gian vào tháng 5/1991, với tư cách là anh hùng Liên Xô, nhưng 6 tháng sau, khi quay trở lại, ông nhận ra rằng quê hương của mình đã biến mất khỏi bản đồ.

Trung tâm chỉ huy mặt đất rơi vào khủng hoảng tài chính, và vì Kazakhstan tuyên bố độc lập, việc tìm ra ai sẽ trả tiền để đưa anh trở về trở thành một cuộc tranh cãi dài dằng dặc.

Ông Krikalyov bị bỏ lại trong vũ trụ suốt 10 tháng. Người ta đùa rằng Krikalyov là phần đất duy nhất còn lại của Liên Xô, vì chỉ có ông chưa ký vào hiệp định giải thể. Khi ông về lại Trái Đất, ông đã nhận được một cuốn hộ chiếu Nga. Trong khi đó, vì sự biến mất của quốc gia, ông gần như không được trả lương.

Chuyển giao quyền lực kiểu “đời thường”

Khi quyền lực quốc gia cuối cùng được chuyển giao từ Gorbachev sang Yeltsin, tình huống trở nên khá ngượng ngùng. Người ta kể lại rằng ông Yeltsin từ chối đến văn phòng Kremlin để thực hiện cuộc chuyển giao chính thức. Thay vào đó, “hộp hạt nhân” (nơi kiểm soát vũ khí hạt nhân) đã được trao tay qua một hành lang đơn giản giữa hai sĩ quan quân đội.

Hơn nữa, trong ngày lá cờ của Kremlin hạ xuống, vì không ai chuẩn bị sẵn lá cờ mới, cột cờ suýt nữa trống rỗng cho đến khi lá cờ 3 màu của Nga được đưa lên.

“Chuyến tàu” tiêu cực sau sự sụp đổ: Đổi nội y lấy khoai tây?

Sau sự sụp đổ, cuộc sống trở thành một thí nghiệm siêu thực. Do đồng rúp mất giá nhanh chóng, đổi chác hàng hóa trở thành cách duy nhất để sống sót. Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng Liên Xô từng không đủ tiền để trả hóa đơn của Pepsi, và cuối cùng đã đổi 17 tàu ngầm và 3 tàu chiến cho Pepsi, khiến công ty nước giải khát này bất ngờ sở hữu lực lượng hải quân lớn thứ 6 thế giới.

Về mặt dân gian, cuộc sống còn hài hước hơn nhiều. Có câu chuyện kể rằng một người đàn ông Nga đã xếp hàng 3 ngày để mua thịt, cuối cùng không chịu nổi, hét lên: “Tôi không xếp nữa! Tôi sẽ đi giết người ở Kremlin!” Sau nửa giờ, anh ta quay lại. Bạn bè hỏi: “Giết người chưa?” Anh thở dài: “Không, hàng ở đó còn dài hơn cả ở đây.”

Di sản của Gorbachev

Mùa hè 1989, Gorbachev đến thăm Bắc Kinh và tuyên bố rằng “nếu không thực hiện cải cách chính trị, cải cách kinh tế sẽ sớm thất bại”. Câu nói này khiến nhiều quan chức bảo thủ lo lắng. Sau khi ông Gorbachev trở về, ông Triệu Tử Dương của Trung Quốc cũng bị ép từ chức.

Sau này Chủ tịch Tập Cận Bình bày tỏ sự tiếc nuối về sự sụp đổ của Liên Xô, cảm thán rằng “không có ai là đàn ông thực sự” trong việc bảo vệ đất nước. Ông Tập Cận Bình coi Gorbachev là một “kẻ lãng phí gia sản”, người đã làm mất đi gia tài của đất nước. Thậm chí, trong nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), đã có một bộ phim tài liệu được sản xuất để phản ánh về sự sụp đổ của Liên Xô.

Ông Tập Cận Bình luôn mong muốn trở thành một người đàn ông mạnh mẽ kiểu Putin, cố gắng mô phỏng mô hình lãnh đạo cứng rắn đó.

Tuy nhiên, ông có vẻ đã quên một chi tiết gây ngượng ngùng: “Người đàn ông mạnh mẽ” Putin chính là người đã rời khỏi Đảng Cộng sản Liên Xô vào ngay ngày hôm sau của cuộc đảo chính ngày 19/8/1991. Trong khi trước khi qua đời, điều ông Gorbachev tiếc nuối nhất là không thể rời khỏi Đảng Cộng sản Liên Xô sớm hơn.

Lịch sử luôn có một thói quen là đưa ra những trò đùa không đúng lúc trong những khoảnh khắc nghiêm trọng nhất.

Mỗi khi trong một thể chế khổng lồ có những tin đồn bay đầy trời, những lời đồn đại lan tràn khắp nơi, thậm chí ngay cả tên của một tướng lĩnh nắm quyền quân sự cũng trở thành từ nhạy cảm trên mạng xã hội, cảm giác “hơi thở 19/8“ đó lại quay trở lại. Người ta thì thầm bên tách trà, nói về “ai đã bị bắt”, “ai đã mất tích”, sự lo âu tập thể này có lẽ chính là âm thanh ồn ào của một tòa nhà sắp đổ.