Từ “8964” đến “Pháp Luân Công”: 5.241 từ khóa nhạy cảm trong danh sách của ByteDance

Ai từng đăng bài trên các nền tảng mạng nội địa Trung Quốc hẳn đều đã gặp khoảnh khắc này. Viết xong một đoạn, bấm gửi, màn hình hiện dòng chữ “Nội dung vi phạm”, không nói chữ nào có vấn đề, khiếu nại rồi cũng không có hồi âm.

Người ta đành đoán mò: đổi một từ nào đó sang pinyin, tách một con số ra viết rời, rồi thử lại. Quy tắc vẫn luôn ở đó, nhưng người bình thường chưa bao giờ được thấy mặt mũi của nó.

Cuối tháng 8 năm nay, trang China Digital Times (Thời đại Kỹ thuật số Trung Quốc) đã tập hợp và công bố bộ “Tài liệu kiểm duyệt của ByteDance”, trong đó có 5.241 từ nhạy cảm, rồi hôm 19/9 đăng thêm bài phân tích bằng tiếng Anh. Trang này cho biết bộ tài liệu do một cựu nhân viên ByteDance làm rò rỉ, được lập vào nửa đầu năm 2020 và là tài liệu nội bộ cho kiểm duyệt viên tuyến đầu dùng hằng ngày.

Hôm thứ Sáu (16/10), tổ chức Nhân quyền Trung Quốc (HRIC) một lần nữa đưa sự việc này vào bản tin hằng tháng mới nhất về quyền kỹ thuật số. Danh sách này có từ 6 năm trước, nhưng những gì nó kiểm soát thì đã kéo dài lâu hơn 6 năm rất nhiều.

Một mốc năm lọt vào danh sách từ

Lật xem danh sách, điều khiến người ta phải dừng lại đầu tiên là chuỗi từ liên quan đến năm 1989. “六四” (Lục Tứ), “八九六四” (Bát Cửu Lục Tứ), “六月四号” (ngày 4 tháng 6) được ghi thẳng ra. “8964”, “89.64” là cách viết bằng số. Xuống dưới nữa là “5月35日” (ngày 35 tháng 5), “八十九块六毛四” (89 tệ 6 hào 4 xu), “八酒六四” (tám rượu sáu bốn).

Mấy từ sau cùng đều do cư dân mạng lần lượt nghĩ ra trong những năm qua để lách kiểm duyệt: một ngày không có trên lịch, một khoản tiền không tồn tại, một chai rượu không tồn tại. Kiểm duyệt viên đưa từng từ vào, xếp chung một bảng với mốc năm “1989”.

Một mốc năm mà cũng thành từ nhạy cảm, riêng điều đó đã nói lên rất nhiều. Cư dân mạng nghĩ ra những cách nói ẩn ý để không phải nói toạc ra mà người hiểu vẫn hiểu. Còn danh sách từ thì lần theo, thu về từng ám hiệu ấy. Dân gian có thêm một cách nói, danh sách lại thêm một dòng.

Cần nói rõ rằng một từ nằm trong danh sách kiểm duyệt không có nghĩa là hễ xuất hiện là bị xóa tự động. Cách xử lý cụ thể còn tùy các quy tắc đi kèm. Tuy nhiên, với người dùng bình thường, kết quả thường không khác mấy. Bài không đăng được, hoặc đăng lên mà không ai thấy, lâu dần cũng không còn ai viết nữa.

Một cộng đồng bị gán nhãn

Danh sách còn một nhóm từ khác: “Pháp Luân Công”, “Pháp Luân Đại Pháp”, cùng “thu hoạch sống”, “thu hoạch nội tạng sống”, “tam thoái”, “Cửu Bình Đảng Cộng sản”. Đặt cạnh nhau, mấy dòng này phác ra vừa vặn đường nét của chủ đề ấy trên mạng Trung Quốc.

Đó là một cộng đồng tín ngưỡng lấy “Chân, Thiện, Nhẫn” làm nguyên lý cốt lõi, một cáo buộc rằng cộng đồng này bị cưỡng bức thu hoạch nội tạng, một phong trào tuyên bố rút khỏi các tổ chức Đảng, Đoàn, Đội của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), và một loạt bài xã luận bình luận về ĐCSTQ. Trên các nền tảng trong nước, những từ này đều nằm trong danh sách của kiểm duyệt viên.

Cách ByteDance xử lý như vậy từng bị lộ ra ngoài. Tháng 9/2019, The Guardian của Anh tiết lộ một bản hướng dẫn kiểm duyệt thời kỳ đầu của TikTok. Theo hướng dẫn này, nội dung liên quan đến Thiên An Môn và đòi độc lập cho Tây Tạng bị gắn nhãn “chỉ mình tôi thấy”: bài không bị xóa nhưng không còn được đẩy tới người khác.

Nội dung quảng bá Pháp Luân Công thì bị xếp thẳng vào loại vi phạm và xóa bỏ, với lý do đây là “nhóm cổ xúy tự sát”, cùng loại với giáo phái Aum Shinrikyo, nhóm đã thả khí độc sarin trong tàu điện ngầm Tokyo năm 1995. Khi đó, ByteDance phản hồi rằng tài liệu The Guardian thấy là bản hướng dẫn cũ, đã ngừng sử dụng.

Nhãn “cổ xúy tự sát” có nguồn gốc rõ ràng. Tháng 1/2001, Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) phát hình ảnh vụ tự thiêu tại Quảng trường Thiên An Môn. Suốt nhiều năm sau đó, đoạn phim này luôn là căn cứ cốt lõi để chính quyền gán nhãn cho cộng đồng này. Các nhà điều tra ở hải ngoại từng nêu không ít điểm đáng ngờ, nhưng trong nước rất ít người biết đến những nghi vấn ấy.

Kiểm duyệt viên của một công ty internet chưa chắc đã xem đoạn phim ấy, nhưng vẫn dùng lại kết luận rút ra từ đó trong quy tắc.

Cụm từ “thu hoạch nội tạng sống” còn nặng nề hơn. Tháng 6/2019, tòa án nhân dân độc lập China Tribunal do Luật sư Hoàng gia Anh, Ngài Geoffrey Nice, chủ tọa đã công bố phán quyết tại London. Tòa xác định việc cưỡng bức lấy nội tạng của tù nhân lương tâm ở Trung Quốc đã kéo dài nhiều năm, học viên Pháp Luân Công là một trong những nguồn cung nội tạng, và rất có thể là nguồn chính.

Phán quyết được đưa ra sau khi tòa nghe lời khai của nhiều nhân chứng và xem xét các tài liệu y khoa, thống kê. Trên mạng Trung Quốc, dấu vết phán quyết này để lại có lẽ chỉ là một từ chờ xử lý trên màn hình của kiểm duyệt viên.

Khi tên một cộng đồng bị đặt ở chế độ không đăng được, không tìm được, người dùng trong nước chỉ còn đọc được một phiên bản duy nhất của chính quyền về họ. Cáo buộc thì không thể thảo luận, lời biện hộ thì không ai nghe thấy. Ngay cả ý nghĩ “tôi muốn tra xem điều này thật hay giả” cũng vấp phải bức tường ở ô tìm kiếm.

Nhìn từ chiều ngược lại, việc “tam thoái” cũng bị đưa vào danh sách cho thấy một điều: từ nào phải đề phòng riêng thì luôn có người đang nói đến.

Từ xóa bài đến khiến người ta không biết

Nếu chỉ thuộc về năm 2020, danh sách này cũng chỉ là một tập hồ sơ lưu trữ. Thế nhưng 6 năm sau, chính công ty ấy đã có sản phẩm mới.

Tháng 6 năm nay, China Digital Times đưa tin rằng quanh dịp kỷ niệm sự kiện Lục Tứ, một người dùng hỏi chatbot AI Doubao của ByteDance xem một câu rất bình thường có nghĩa là gì. Bản tin tiếng Anh dịch câu này là “It’s my duty” (tạm dịch: Đó là bổn phận của tôi). Doubao trả lời rằng nội dung này bị nghi vi phạm quy định sử dụng.

Người dùng hỏi nghĩa của một câu, còn AI trả lời rằng chính câu đó có vấn đề.

Hiện chưa có bằng chứng cho thấy danh sách năm 2020 được dùng trực tiếp cho Doubao, điều này phải nói rõ. Nhưng đặt hai việc cạnh nhau, có thể thấy người ta đã đi từng bước trên con đường này ra sao. Danh sách từ nhắm vào người nói: nó quyết định lời một người viết ra có được người khác nhìn thấy hay không. AI thì đối diện với người hỏi: nó quyết định điều một người muốn biết có câu trả lời hay không.

Chế độ “chỉ mình tôi thấy” ít ra còn để lại chút dấu vết, vì người đăng bài tự biết mình đã nói gì. Bài bị xóa cũng để lại một khoảng trống, và chính khoảng trống ấy là lời nhắc rằng nơi đây từng có người lên tiếng. Còn AI từ chối trả lời thì đến một khoảng trống cũng không để lại.

Một đứa trẻ sinh năm 2008 hỏi AI về những gì đã xảy ra năm 1989 và nhận được câu “vi phạm quy định”. Điều em học được sẽ không phải là “việc này bị cấm”, mà là “việc này không quan trọng”.

Bản danh sách bên ngoài bức tường lửa

Chúng ta đọc được danh sách này là nhờ có người mang nó ra ngoài bức tường lửa, lưu vào kho tư liệu của China Digital Times. Người dùng bên trong bức tường ngày nào cũng va phải danh sách ấy mà chưa bao giờ nhìn thấy nó. Đó chính là kết quả khi tường lửa chồng thêm lên cơ chế kiểm duyệt của các nền tảng.

Quy tắc thì vô hình, những thứ bị quy tắc chặn lại cũng vô hình. Rốt cuộc, người ta không thể biết cả việc mình đã thiếu đi những hiểu biết gì.

Đằng sau mỗi từ trong 5.241 từ ấy là một việc có người muốn nói và có người không cho nói. Lần tới, khi lời của bạn không đăng được, hãy thử nghĩ đến 5.240 từ còn lại trong bản danh sách đó. Có những từ bạn chưa bao giờ nghe đến, và lý do chính là chúng nằm trong bản danh sách ấy.

• Thanh Phong: 80 năm phiên tòa Nuremberg, làm theo lệnh có được miễn tội?
• Phim về phong tỏa Vũ Hán bị chê “tẩy trắng” lịch sử, dự kiến ra rạp ngày 6/11
• Mỹ trừng phạt 5 thực thể Trung Quốc dính líu vụ đánh cắp bí mật AI của Google

Theo Thanh Phong / Epoch Times