Kinh tế Việt Nam 2026: Ngã rẽ cho tăng trưởng chất lượng khi dư địa truyền thống thu hẹp dần

Bước sang năm 2026, kinh tế Việt Nam đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng dần thu hẹp, áp lực từ thị trường xuất khẩu, năng suất lao động và sức khỏe doanh nghiệp ngày càng lớn, yêu cầu chuyển sang mô hình tăng trưởng chất lượng không còn là lựa chọn, mà trở thành đòi hỏi tất yếu.

Chỉ trong 12 tháng, kinh tế thế giới trải qua những cú sốc lớn nhỏ, gây chấn động, rung lắc trên phạm vi toàn cầu.

***

Thuế quan đối ứng của Hoa Kỳ tái cấu trúc thương mại, tài chính toàn cầu

Từ ngày 1/4/2025, Mỹ áp thuế đối ứng trên diện rộng, khiến chi phí thương mại tăng và tạo ra cú sốc lớn nhất về thuế trong nhiều thập kỷ, gia tăng bất định cho thương mại quốc tế. Bối cảnh này khiến nhiều doanh nghiệp và thị trường biến động mạnh, buộc các nền kinh tế phải điều chỉnh chiến lược đầu tư và chuỗi cung ứng.

Trước sự bất định của chính sách và phản ứng đối phó đối với các khủng hoảng kinh tế, thị trường tài chính rung lắc mạnh, các tài sản tài chính biến động đáng kể trong năm.

Thị trường chứng khoán về tổng thể tăng nhưng không phải ai cũng đều được hưởng lợi. Có sự phân hóa mạnh giữa các thị trường và các ngành. Đầu năm, chứng khoán toàn cầu giảm sâu do tác động của thuế quan đối ứng, cuối năm tăng mạnh nhưng chỉ có một số công ty hưởng lợi, bao gồm các doanh nghiệp ăn theo xu hướng AI và những công ty ghi nhận lãi lớn.

Tình trạng bất ổn kéo giá vàng tăng mạnh trong năm 2025. Vàng đã tăng khoảng 65%–70% trong năm 2025, xếp vào nhóm các tài sản có hiệu suất mạnh nhất trong năm và đạt mức tăng kỷ lục trong hơn 40 năm.

***

Căng thẳng quanh vùng năng lượng tạo rủi ro lớn

Các căng thẳng quanh vùng năng lượng và thương mại tạo ra rủi ro lớn cho thị trường năng lượng và giá cả toàn cầu. Ở một số nước như Iran, Venezuela trải qua khủng hoảng kinh tế sâu rộng, bao gồm đồng nội tệ mất giá mạnh, lạm phát cao, đình công và biểu tình phản ánh khủng hoảng kinh tế.

Trong thế giới phân mảnh sâu sắc, xung đột địa – chính trị kéo dài, phong trào chuyển đổi xanh phần nào “chững nhịp” trước những điều chỉnh chính sách của các nền kinh tế lớn.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần bày tỏ sự hoài nghi về các chính sách bảo vệ môi trường của chính quyền tiền nhiệm. Ngay từ ngày đầu tiên nhậm chức nhiệm kỳ hai, ông Trump đã ký sắc lệnh rút Mỹ khỏi Hiệp định Paris về chống biến đổi khí hậu cũng như các sắc lệnh hành pháp nhằm đảo ngược chính sách ưu tiên xe điện của chính quyền Biden.

Trong dòng chảy đó, Việt Nam đã đi qua một năm đầy sóng gió. Con số ghi nhận tăng trưởng cao nhưng không phải khu vực nào cũng được hưởng lợi. Nhiều khối, ngành kinh tế chật vật với công cuộc tái cấu trúc trong bối cảnh sức mua của thị trường trong nước suy yếu.

Tuy nhiên, với ưu thế là đất nước có khí hậu ôn hòa, tự chủ lương thực nên cuộc sống dân sinh cũng không đến nỗi khó khăn.

Bước sang năm 2026, câu hỏi đặt ra cho Việt Nam cần phải làm gì khi buộc phải đối mặt với các luật chơi quốc tế với dư địa truyền thống dần thu hẹp.

***

Xuất phát điểm 2026: Ngã rẽ quan trọng

Ở trong nước, tổng thể nền kinh tế vẫn ghi nhận tốc độ tăng trưởng cao mặc dù một số khu vực bị thu hẹp, trầm lắng. Lạm phát được kiểm soát, đời sống người dân tương đối ổn định.

Tuy nhiên, xuất phát điểm năm 2026 cũng phản ánh rõ những “độ trễ” tích tụ: năng suất lao động tăng chậm; thị trường vốn phát triển chưa đồng bộ; sức khỏe doanh nghiệp, đặc biệt khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) và các hộ kinh doanh – “xương sống” của nền kinh tế – vẫn đang gánh chịu những tổn thương tích tụ sau một giai đoạn dài đầy biến động; trong khi yêu cầu cải cách thể chế ngày càng cấp bách. Việt Nam đang ở ngưỡng mà tăng trưởng theo chiều rộng – dựa vào vốn và lao động – không còn đủ để duy trì tốc độ cao và bền vững.

***

Đầu tư công và hạ tầng cần chứng minh hiệu quả

Giải ngân vốn đầu tư công vẫn được coi là biện pháp nhanh nhất kích thích tăng trưởng. Ngày 19/12/2025, cả nước đã đồng loạt khởi công và khánh thành 234 dự án với tổng vốn đầu tư hơn 3,4 triệu tỷ đồng, trong đó vốn tư nhân chiếm khoảng 82%.

Những dự án có quy mô rất lớn như Khu đô thị thể thao Olympic Hà Nội (khoảng 925.000 tỷ đồng), tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng (203.000 tỷ đồng) hay Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng – Hà Nội (855.000 tỷ đồng) cũng được các nhà phát triển hạ tầng lớn như VinGroup, Sun Group, … nhanh chóng đăng ký cùng lời hứa thay đổi diện mạo mới, không gian phát triển mới cho các đô thị lớn.

Nói về thành quả năm 2025, cả nước đã hoàn thành và đưa vào khai thác 3.345 km tuyến chính cao tốc, 458 km nút giao và đường dẫn; toàn tuyến cao tốc Bắc – Nam từ Cao Bằng đến Cà Mau đã thông xe kỹ thuật và bước vào khai thác. Cảng Hàng không quốc tế Long Thành cũng cơ bản hoàn thành các hạng mục quan trọng để phục vụ các chuyến bay kỹ thuật trước khi khai thác thương mại.

Khi bước sang 2026, thách thức không chỉ là giải ngân, mà là chuyển hóa đầu tư thành năng suất và không gian phát triển mới.

***

Chuyển dịch chuỗi cung ứng và FDI: Cơ hội đi cùng giới hạn

Trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam tiếp tục được xem là điểm đến hấp dẫn tại Đông Nam Á. Năm 2025, tổng vốn FDI đăng ký đạt khoảng 38,42 tỷ USD, vốn FDI thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD – mức cao nhất trong 5 năm qua. Khả năng duy trì giải ngân cao trở thành lợi thế nổi bật của Việt Nam trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu còn nhiều bất định.

So với khu vực, Việt Nam không phải trung tâm tài chính như Singapore, cũng không dựa vào lợi thế tài nguyên lớn như Indonesia, nhưng sở hữu nền tảng sản xuất – xuất khẩu gắn chặt với các hiệp định thương mại tự do. Hiệu suất FDI vì thế được đánh giá cao nếu xét theo số dự án và tỷ lệ giải ngân.

Tuy nhiên, bức tranh FDI cũng cho thấy giới hạn quen thuộc: phần lớn dòng vốn vẫn tập trung vào khâu chế biến – lắp ráp, giá trị gia tăng trung bình, mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Bước sang năm 2026, câu hỏi trung tâm không còn là FDI tăng hay giảm, mà là FDI có giúp nâng năng suất, lan tỏa công nghệ và hình thành hệ sinh thái công nghiệp nội địa hay không.

Thách thức đặt ra lớn hơn nhiều khi thuế quan đối ứng của Mỹ đòi hỏi Việt Nam phải phân loại hàng hóa nào do Việt Nam sản xuất, hàng hóa nào là chuyển tải. Khi bị áp chính sách thuế chuyển tải, liệu các nhà đầu tư FDI có còn mặn mà với điểm đến Việt Nam không?

***

Kinh tế số và đổi mới sáng tạo: Từ thử nghiệm sang trụ cột

Năm 2026 đánh dấu ngưỡng chuyển đổi quan trọng của kinh tế số. FinTech, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số đã trở thành cấu phần thiết yếu của tài chính – ngân hàng, thương mại và dịch vụ công.

Với lợi thế nguồn nhân lực trẻ với “năng lực toán học” khá tốt, liệu Việt Nam có thể khai phá không gian số hiệu quả không? Thực tiễn cho thấy tốc độ đổi mới công nghệ đang vượt nhanh khả năng thích ứng của pháp luật. Do đó, năm 2026 đòi hỏi một tư duy quản lý mới: xây dựng khung pháp lý rõ ràng cho FinTech, dữ liệu và AI, dựa trên các nguyên tắc minh bạch, trách nhiệm giải trình và vai trò kiểm soát cuối cùng của con người. Đây sẽ là nền tảng để đổi mới sáng tạo không chỉ “nở rộ”, mà còn đi vào chiều sâu.

***

Thị trường trong nước và tầng lớp trung lưu: “Đệm đỡ” của tăng trưởng

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định, thị trường trong nước nổi lên như một động lực ngày càng quan trọng. Với quy mô dân số khoảng 100–101 triệu người, tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình chiếm 65–68% GDP.

Đáng chú ý, tầng lớp trung lưu Việt Nam tăng nhanh từ khoảng 13–15% dân số năm 2020 lên xấp xỉ 25% vào năm 2025, tương đương 25–30 triệu người. Tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ giai đoạn 2022–2025 tăng bình quân 9–10%/năm; thương mại điện tử vượt mốc 20 tỷ USD. Bước sang năm 2026, cầu nội địa không chỉ là lực hỗ trợ, mà đang dần trở thành một trụ cột tăng trưởng thực chất.

***

Áp lực từ thị trường Mỹ và thặng dư thương mại

Ngay từ những ngày đầu năm, Tổng bí thư Tô Lâm đã thực hiện chuyến công tác sang Hoa Kỳ. Mục đích của chuyến đi kết hợp giữa tham dự Hội nghị Hòa Bình do Tổng thống Donald Trump khởi xướng, đồng thời thể hiện mong muốn đàm phán với Mỹ về thuế quan đối ứng – một thỏa thuận quan trọng đã qua sáu vòng đàm phán chưa kết thúc.

Năm 2025, xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đạt khoảng 153,1 tỷ USD, trong khi nhập khẩu từ Mỹ chỉ khoảng 15–18 tỷ USD, đưa thặng dư thương mại lên xấp xỉ 135 tỷ USD. Quy mô này đưa Việt Nam vào nhóm ba quốc gia có thặng dư lớn nhất với Mỹ.

Thặng dư thương mại lớn là thành quả đáng ghi nhận, song đồng thời cũng đặt ra rủi ro chiến lược ngày càng rõ nét. Áp lực không bùng phát tức thời, mà âm thầm tích tụ qua các rào cản kỹ thuật, điều tra xuất xứ và các biện pháp phòng vệ thương mại. Nguy cơ vì vậy không chỉ dừng ở thuế đối ứng của Mỹ, mà còn có thể tạo hiệu ứng dây chuyền, ảnh hưởng tới dòng vốn FDI vốn dựa nhiều vào lợi thế sản xuất – xuất khẩu và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do.

Do đó, bài toán của năm 2026 phải hướng tới tái cân bằng cấu trúc thương mại, nâng tỷ lệ nội địa hóa và dịch chuyển lên các khâu giá trị cao hơn.

***

Năng suất, thể chế và sức chịu đựng của SME

Tăng trưởng của Việt Nam vẫn dựa nhiều vào vốn và lao động, trong khi đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp còn hạn chế. Năng suất lao động thấp so với khu vực; liên kết FDI – doanh nghiệp nội địa yếu; chi phí tuân thủ cao và độ trễ chính sách tiếp tục là lực cản.

Đối với SME và hộ kinh doanh, năm 2026 là giai đoạn áp lực “chuẩn hóa” tăng nhanh: cầu tiêu dùng phân hóa, chi phí cao, khó tiếp cận vốn và yêu cầu tuân thủ ngày càng chặt chẽ. Nếu không có chính sách hỗ trợ đúng trọng tâm, khu vực này có nguy cơ bị bào mòn dần, ảnh hưởng trực tiếp tới sức sống của nền kinh tế nội địa.

***

Mùa Xuân luôn gợi nhắc về sự khởi đầu. Nhưng với kinh tế Việt Nam năm 2026, đó không chỉ là khởi đầu theo nghĩa thời gian, mà là khởi đầu của một lựa chọn phát triển. Tăng trưởng nhanh hơn hay tăng trưởng tốt hơn? Mở rộng quy mô hay đi vào chiều sâu?

Câu trả lời không nằm ở một con số GDP, mà ở khả năng nâng năng suất, cải thiện chất lượng thể chế, phát triển thị trường trong nước và giúp doanh nghiệp, người lao động – đặc biệt là khu vực công nghệ đổi mới sáng tạo, khu vực kinh tế tư nhân nhỏ và vừa (SME) – đứng vững và phát triển trong môi trường ngày càng chuẩn hóa. Nếu làm được điều đó, Việt Nam không chỉ bước qua năm 2026 với sự ổn định, mà còn mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới bền bỉ và tự tin hơn – như một mùa Xuân đến chậm, nhưng đủ sâu để nuôi dưỡng những mầm xanh dài hạn của nền kinh tế.

***