Chuyên gia: Vì sao người thông minh lại không giỏi lắng nghe?

Trong cuộc sống xung quanh, có thể bạn quen biết những người rất thông minh. Họ có thể đạt được nhiều thành tựu trong sự nghiệp hoặc có địa vị xã hội cao. Khi trò chuyện với họ, bạn có thể nhận thấy rằng họ thường không phải là những người biết lắng nghe. Vì sao lại như vậy?

Họ có thể thiếu kiên nhẫn, chưa nghe bạn nói hết đã vội kết luận, hoặc thậm chí không thực sự lắng nghe mà chỉ đang chờ bạn nói xong. Hãy cùng xem các chuyên gia giải thích thế nào.

Nhà tâm lý học lâm sàng và tác giả người Mỹ Christopher Willard đã viết trên trang Psychology Today rằng: Càng thông minh có lẽ lại càng không giỏi lắng nghe. Bạn càng thành công có lẽ càng thiếu sự đồng cảm. Và khi những người mà bạn hiểu rõ nhất (như bạn đời, đồng nghiệp thân thiết nhất hoặc bạn bè lâu năm) đang nói chuyện, gần như chắc chắn bạn lại lắng nghe họ kém nghiêm túc nhất.

Đây không phải là khiếm khuyết về tính cách mà là kết quả của cơ chế thần kinh học. Tuy nhiên, điều đó cũng có nghĩa là những người thông minh vốn cho rằng mình rất biết lắng nghe lại thường là những người cần cải thiện kỹ năng này nhất.

Ông Willard phân tích vấn đề từ ba khía cạnh: Trí tuệ, thành công và sự thân thiết.

Vấn đề về trí tuệ

Trước tiên, ông Willard đề cập đến cách bộ não của người thông minh hoạt động trong các cuộc trò chuyện.

Ông cho biết, so với người bình thường, người thông minh xử lý thông tin nhanh hơn. Họ có thể nhận diện quy luật, rút ra kết luận và đưa ra phản ứng nhanh hơn. Đây là một lợi thế lớn trong hầu hết các lĩnh vực, nhưng lại trở thành bất lợi khi lắng nghe.

Nguyên nhân là khi người đối diện vẫn đang nói, bộ não của họ đã nhanh chóng dự đoán điều họ sắp nói tiếp theo, nghĩ sẵn câu trả lời và bắt đầu diễn tập trong đầu. Miệng người ngồi phía bên kia bàn vẫn đang nói, nhưng tâm trí của họ đã bị phân tán từ lâu. Họ không còn lắng nghe nữa mà chỉ đang chờ bạn nói xong.

Tệ hơn nữa, những người vừa thông minh vừa sáng tạo thường dễ lo âu và bồn chồn hơn, điều này càng chiếm dụng không gian nhận thức cần thiết để họ tập trung chú ý thực sự.

Khi một ý tưởng thú vị bất ngờ xuất hiện trong lúc trò chuyện – điều thường xảy ra hơn ở những người có tính sáng tạo – thì người đang nói trước mặt họ nghe chẳng khác nào tiếng ồn khó hiểu.

Vấn đề về thành công

Ông Willard cho biết, đối với những người thông minh và thành công trong sự nghiệp, còn có một vấn đề khác liên quan nhưng hoàn toàn khác biệt, đáng để xem xét.

Các nghiên cứu đều cho thấy rằng địa vị càng cao thì khả năng lắng nghe, khả năng đặt mình vào vị trí của người khác và cách sử dụng lời nói lịch sự càng kém.

Chức vụ càng cao thì những người xung quanh họ càng có xu hướng tự kiểm duyệt bản thân, cân nhắc điều họ quan tâm, giảm nhẹ sự bất đồng và quan sát lập trường của họ trước khi bày tỏ suy nghĩ thật sự. Họ không thể nắm bắt toàn bộ tình hình, thậm chí có thể hoàn toàn không nhận ra điều đó, bởi dường như mọi người đều đồng ý với quan điểm của họ.

Đồng thời, những thói quen thần kinh đã giúp họ từng bước thăng tiến – khả năng phán đoán nhanh, nhận diện khuôn mẫu một cách tự tin và đưa ra quyết định dứt khoát – lại bắt đầu trở thành điểm bất lợi trong những cuộc trò chuyện đòi hỏi sự chân thành thực sự.

Họ luôn được tưởng thưởng vì đưa ra câu trả lời đúng một cách nhanh chóng. Việc đối diện với sự không chắc chắn, duy trì trạng thái khám phá và để người khác nói hết ý trước khi phản hồi – tất cả những điều đó đều có vẻ kém hiệu quả đối với một bộ não quen hoạt động năng suất cao.

Người ta thường nói rằng chức vụ của bạn sẽ được thăng lên đến mức vượt quá năng lực của bạn. Nhưng ít ai nhắc đến rằng chức vụ của bạn cũng sẽ được nâng lên đến giới hạn khả năng lắng nghe của bạn – trong khi khi mức độ rủi ro tăng lên thì khả năng lắng nghe ấy lại bắt đầu suy giảm.

Vấn đề về sự thân thiết

Ông Willard còn đề cập đến một vấn đề có lẽ trái với trực giác nhất.

Nhà nghiên cứu Nick Epley của Đại học Chicago chỉ ra rằng chúng ta thường không lắng nghe kỹ những người mà mình quen thuộc nhất. Ông gọi hiện tượng này là “thiên kiến giao tiếp do sự thân thiết”.

Ông giải thích rằng, đối với người lạ, họ không có sẵn bất kỳ khuôn mẫu nào về bạn hoặc về những gì bạn có thể nói, vì vậy họ thực sự phải lắng nghe cẩn thận. Nhưng với vợ hoặc chồng, đối tác kinh doanh và bạn bè lâu năm, họ đã xây dựng những mô hình tâm lý về bạn trong nhiều năm.

Họ cho rằng mình biết bạn sẽ kết thúc câu chuyện như thế nào. Họ nghĩ mình biết bạn đang lo lắng điều gì, muốn bày tỏ điều gì và phản đối điều gì. Vì thế, họ không còn thực sự lắng nghe mà bắt đầu xác nhận những gì mình đã biết. Họ không còn tiếp nhận thông tin mà chỉ đang đối chiếu với các khuôn mẫu có sẵn.

Đó chính là nguồn gốc của rất nhiều mâu thuẫn tưởng chừng khó giải thích. Hai người hiểu nhau, quan tâm nhau và đã giao tiếp suôn sẻ trong nhiều năm có thể đột nhiên rơi vào bế tắc.

Cả hai đều tin rằng đối phương không chịu lắng nghe và bản thân mình hoàn toàn đúng. Bởi trên thực tế, cả hai đều không nghe được điều đối phương đang nói. Mỗi người đều phản hồi dựa trên mô hình tâm lý mà mình đã xây dựng về người kia, trong khi mô hình đó có thể đã lỗi thời từ vài tháng, thậm chí vài năm trước.

“Thiên kiến giao tiếp do sự thân thiết” cũng có nghĩa rằng người lạ thường bất ngờ là những người biết lắng nghe. Họ không có những định kiến sẵn có cần được xác nhận, nên họ buộc phải thực sự lắng nghe để hiểu bạn muốn nói gì.

Điều này phần nào giải thích vì sao đôi khi tâm sự với một người tương đối xa lạ trong một buổi tiệc lại khiến bạn cảm thấy dễ chịu hơn so với trò chuyện cùng người hiểu bạn nhất.

Điều đáng lưu ý là trước đây, Fay Short, giáo sư khoa học hành vi và con người tại Đại học Bangor của Anh, từng viết rằng trở thành một người biết lắng nghe không chỉ giúp hiểu đầy đủ ý nghĩa lời nói của đối phương mà còn khiến họ cảm nhận được sự chân thành của bạn. Và để trở thành một người biết lắng nghe tốt cần phải có sự đồng cảm, nhưng đồng cảm lại là kỹ năng lắng nghe thường bị hiểu lầm nhiều nhất.