Giải mã chuyện đặt tên và “nghỉ hưu” của những cơn bão

Đài Loan vừa tiễn bão Champi thì bão In-fa hình thành, khiến nhiều người thắc mắc ai đặt tên cho bão. Tên bão do 14 thành viên của Ủy ban Bão, trong đó có Việt Nam, cùng đóng góp.

Bão được đặt tên thế nào, vì sao cơn này gọi là Champi, cơn sau lại là In-fa? Mỗi cơn bão còn mang một mã số quốc tế, mã số ấy từ đâu ra?

Đài Loan nằm ở Tây Bắc Thái Bình Dương, vùng biển hình thành nhiều bão nhất thế giới. Trung bình mỗi năm, hòn đảo này hứng chịu 3–5 cơn bão.

Ngày 23/6 năm nay, Cục Khí tượng Trung ương Đài Loan đăng bài trên Facebook giải thích nguồn gốc tên bão. Cơ quan này cho biết tên các cơn bão ở Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông hiện do Ủy ban Bão điều phối, một tổ chức của Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á – Thái Bình Dương (ESCAP) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO).

Ủy ban có 14 thành viên là các quốc gia và vùng lãnh thổ: Trung Quốc, Triều Tiên, Hồng Kông, Nhật Bản, Campuchia, Lào, Ma Cao, Malaysia, Việt Nam, Micronesia, Philippines, Hàn Quốc, Thái Lan và Mỹ.

Mỗi thành viên góp 10 tên, tổng cộng 140 tên, dùng lần lượt theo thứ tự. Vì mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ một khác, cách đặt tên cũng mang nét riêng. Có tên lấy từ động vật, thực vật, món ăn đặc trưng, chòm sao, địa danh, nhân vật thần thoại hay đá quý, có tên là tính từ gợi tốc độ và sức mạnh.

Một số nước thường xuyên hứng bão nên chọn tên bằng tiếng địa phương, BBC tiếng Trung đưa tin. Tên quen thuộc giúp người dân dễ nhớ, dễ nhận ra và cảnh giác hơn, qua đó hỗ trợ việc truyền thông phòng chống thiên tai trong nước.

Đài Loan không phải thành viên Ủy ban, nên không được tham gia đặt tên.

Nhiều người để ý thấy có những tên bão xuất hiện vài lần. Cục Khí tượng giải thích rằng khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương trung bình mỗi năm có khoảng 26 cơn bão, nên danh sách dùng hết một vòng sau chừng 5–6 năm. Khi tên cuối cùng đã được dùng, cơn bão kế tiếp sẽ quay lại tên đầu tiên.

Vậy các cơn bão trùng tên có đi cùng đường hay gây ảnh hưởng giống nhau không? Không. Tên bão hoàn toàn không liên quan đến cường độ hay mức độ ảnh hưởng của bão.

Danh sách được dùng xoay vòng, nên bão trùng tên chỉ là tình cờ đến lượt. Hướng đi và diễn biến thực tế vẫn tùy điều kiện khí quyển lúc đó, giống như người trùng họ tên chưa chắc đã có tính cách giống nhau.

Tên bão do 14 thành viên quyết định, vậy vì sao vẫn có tên bị loại và thay bằng tên mới? Nguyên nhân nằm ở cơ chế loại tên: Một cái tên bị loại vĩnh viễn vì hai lý do chính.

1. Tôn trọng nạn nhân, tránh khơi lại nỗi đau

Nếu một cơn bão gây thương vong nặng nề hay thiệt hại kinh tế lớn, Ủy ban sẽ loại vĩnh viễn tên đó để không khơi lại ký ức đau buồn ở vùng bị nạn và để tỏ lòng tôn trọng những mất mát. Thành viên đã góp tên sẽ chọn một tên mới thay vào.

Bão Morakot tàn phá Đài Loan năm 2009 và bão Krathon quét qua miền nam hòn đảo năm 2024 là hai ví dụ. Hai cơn bão này cũng gây thiệt hại thảm khốc cho các thành viên khác, nên tên đã bị loại và sẽ không còn xuất hiện trong danh sách.

BBC tiếng Trung cho biết tên bão Haiyan, cơn bão cướp đi hơn 6.000 mạng người năm 2013, cũng đã “nghỉ hưu”. Fung-wong, cơn bão làm nhiều người chết ở cả Philippines lẫn Đài Loan, cũng chung số phận.

2. Tránh gây tranh cãi, hiểu lầm

Một cái tên đọc lên mang nghĩa xấu trong ngôn ngữ nào đó, hoặc trái với quan niệm tôn giáo của một số nước, có thể gây tranh cãi. Khi đó, tên ấy sẽ bị đề nghị thay.

Về những tên mới nhất, Cục Khí tượng cho biết WMO đã loại 9 tên bão của năm 2024. Năm nay, Ủy ban thông qua 9 tên mới để đưa vào danh sách xoay vòng:

• Koki (tên một loài cây), của Campuchia;
• Gaeguri (con ếch), của Triều Tiên;
• Dim-sum (điểm tâm), của Hồng Kông;
• Hebi (chòm sao Cự Xà), của Nhật Bản;
• Tomo (chòm sao Thuyền Vĩ), của Nhật Bản;
• Tirou (lời chào hỏi), của Micronesia;
• Narae (đôi cánh), của Hàn Quốc;
• Burapha (phương Đông), của Thái Lan;
• Hoa Ban (tên một loài hoa), của Việt Nam.

Như vậy, khoảng 3–4 năm nữa, tức năm 2029–2030, người dân sẽ bắt đầu thấy những tên bão này.

Nếu một ngày được tham gia đặt tên, bạn muốn cơn bão mang tên gì?