Kho báu Viking lớn nhất Na Uy lộ diện, chứa 5.000 đồng bạc và nhiều trang sức

Nếu bạn từng mua bạc, cất giữ tiền mặt hoặc chuyển tài sản sang tiền điện tử để bảo vệ khoản tiết kiệm của mình trước lạm phát và sự can thiệp quá mức của chính phủ, thì bạn có nhiều điểm tương đồng với một người Viking sống vào thế kỷ 11 hơn bạn tưởng. Mùa hè này, các nhà khảo cổ học thuộc cơ quan nhà nước Na Uy xác nhận rằng một kho báu khổng lồ gồm 4.886 đồng bạc do hai người nghiệp dư sử dụng máy dò kim loại phát hiện chính là bằng chứng vật chất về một cuộc “nổi loạn tài chính” thời cổ đại.

Được chôn vào khoảng năm 1046, kho báu nguyên vẹn hiện được gọi là Kho báu Mørstad, phản ánh một động thái tuyệt vọng, bí mật ngoài hệ thống của một thương nhân địa phương giàu có nhằm cất giấu khối tài sản quốc tế có giá trị cao của mình trước khi một vị vua chiến binh tàn bạo buộc ông phải đổi chúng lấy loại tiền do nhà nước phát hành nhưng đã bị giảm giá trị. Bằng chứng về cuộc đấu tranh tiền tệ kéo dài 1.000 năm này chỉ mới được phát hiện gần đây.

Câu chuyện bắt đầu vào ngày 10/4, trên một cánh đồng hẻo lánh, lầy lội ở Mørstad, gần làng Rena, miền đông Na Uy. Hai người đam mê máy dò kim loại là Rune Sætre và Vegard Sørlie đang rà quét lớp đất đã được cày xới thì máy của họ phát hiện một cụm tín hiệu lớn. Họ cẩn thận gạt lớp bùn để lộ ra 19 đồng bạc sáng lấp lánh. Đến đúng số lượng này, họ gặp phải một rào cản pháp lý: theo luật di sản của Na Uy, những người sử dụng máy dò kim loại phải lập tức dừng hoạt động để bảo vệ bối cảnh khảo cổ học. Sætre và Sørlie đặt dụng cụ xuống và gọi cho chính quyền hạt.

Chính quyền hạt Innlandet (ICA) lập tức hành động để bảo vệ khu vực, thiết lập lực lượng bảo vệ vật lý nghiêm ngặt suốt ngày đêm đối với khu đất tư nhân. Họ biết việc phong tỏa này có ý nghĩa then chốt nhằm ngăn những kẻ trộm cổ vật hoạt động về đêm và bảo toàn lớp đất nguyên trạng cho các nhóm khoa học sắp tới.

Quyết định có kỷ luật đó đã mang lại kết quả. Chỉ trong vài ngày, các nhà nghiên cứu khu vực thuộc ICA đã đổ về địa điểm này. Khi nhà khảo cổ học trưởng của hạt, May-Tove Smiseth, đến để chỉ đạo việc khai quật, quy mô phát hiện nhanh chóng tăng vọt, sớm vượt mốc 3.000 đồng tiền.

“Tôi gần như không thể tin vào tai mình khi nghe tin về phát hiện này,” ông Smiseth nói trong một thông cáo báo chí. “Đây vừa là một sự kiện cấp quốc gia, vừa là một sự kiện quốc tế, và có rất ít thứ có thể khơi dậy trí tưởng tượng của mọi người mạnh mẽ như Thời đại Viking ở Na Uy”.

Sau đó là bước ngoặt khoa học lớn đầu tiên. Các chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Na Uy đã triển khai radar xuyên đất trên toàn bộ cánh đồng. Họ không phát hiện được gì. Không có những ngôi nhà dài của người Viking, không có hàng rào và cũng không có mộ. Hình ảnh radar trống rỗng này cho thấy rất nhiều điều: bất cứ ai chôn số tài sản này đều cố tình mang nó ra xa khỏi ranh giới ngôi làng của mình. Đó là một “két an toàn” bí mật ngoài hệ thống được tính toán kỹ lưỡng, nhằm giữ cho tài sản không bị phát hiện ngay cả khi điền trang chính của họ bị cướp phá hoặc thiêu rụi.

Các nhà điều tra cẩn thận bóc tách lớp đất mặt theo từng ô, sàng lọc lớp đất tơi xốp phía trên và lớp đất cát bên dưới. Các nhóm khảo cổ hy vọng tìm thấy dấu tích của một chiếc rương hoặc vật chứa dùng để bảo vệ kho báu, nhưng việc hoàn toàn không có da thuộc hay các cấu trúc hữu cơ cho thấy vật chứa đã mục nát từ nhiều thế kỷ trước. Nhiều thế hệ canh tác cơ giới hiện đại đã cuốn những đồng bạc nằm rời rạc theo phương ngang trên cánh đồng, kéo chúng lan ra trong lớp đất bị cày xới.

Đến tháng 5, quyền quản lý chính thức được chuyển về thủ đô, và bộ sưu tập được bàn giao cho các nhà nghiên cứu học thuật tại Bảo tàng Lịch sử Văn hóa thuộc Đại học Oslo. Qua quá trình làm sạch vi mô trong phòng thí nghiệm và phân tích bằng tia X, những đồng tiền bắt đầu kể câu chuyện về hoạt động giao thương toàn cầu quy mô lớn — và nỗi hoảng loạn chính trị sâu sắc.

Phần lớn kho báu hoàn toàn không phải tiền Scandinavia. Thay vào đó, các bàn làm việc trong phòng thí nghiệm của các nhà nghiên cứu phủ đầy những đồng penny Anh có độ tinh khiết cực cao và bạc đế chế Đức. Lẫn trong số tiền quốc tế có giá trị cao này là một nhóm rất nhỏ nhưng đáng chú ý gồm những đồng tiền bản địa do Vua Harald Hardrada đúc — vị “vua cứng rắn” huyền thoại, người đã qua đời vào năm 1066, qua đó góp phần chấm dứt Thời đại Viking.

Đối với các nhà nghiên cứu tiền cổ, tỷ lệ mất cân đối giữa bạc nước ngoài và những đồng tiền bản địa mới này chỉ có thể mang một ý nghĩa. Kho báu Mørstad trùng với đúng thời điểm Vua Harald bắt đầu áp đặt độc quyền tiền tệ đầy quyết liệt, cấm sử dụng tiền nước ngoài và buộc thần dân chấp nhận những đồng penny hoàng gia của ông, vốn đã bị giảm giá trị nghiêm trọng do pha trộn đồng. Những đồng tiền được đúc dưới thời Knut Đại đế, Æthelred II và Otto III, cùng với những mảnh trang sức bị chặt nhỏ, hay bạc thỏi “hacksilver”, cũng được tìm thấy trong kho.

Đối với những “Nam tước Sắt” độc lập ở Mørstad — những thủ lĩnh địa phương trở nên vô cùng giàu có nhờ khai thác quặng sắt thô từ các vùng đầm lầy địa phương và xuất khẩu sang châu Âu — luật mới của vua Harald là một hành động tịch thu tài sản được nhà nước bảo trợ. Nhưng một thương nhân đã lựa chọn bất tuân luật này, nhét số bạc quốc tế có giá trị cao vào một chiếc túi rồi lội ra vùng bùn Mørstad vô danh để cất giấu.

Trong tháng 6 và tháng 7, quy mô khổng lồ của kho báu được thống kê, đưa tổng số chính thức lên 4.886 món bạc. Sau khi phân tích những biến thể hiếm của tiền Harald Hardrada trong kho, các nhà nghiên cứu xác định chắc chắn mốc thời gian trốn thuế vào khoảng năm 1046–1047. Tuy nhiên, giống như một ví tiền điện tử lưu trữ ngoại tuyến hoặc những thỏi vàng vật chất bị lãng quên trong một chiếc hộp đựng cà phê phủ bụi, kho báu này nằm đó suốt một thiên niên kỷ mà không ai đến nhận. Người đã cất giấu khối tài sản ấy đơn giản là không bao giờ quay trở lại đào nó lên.

Nhờ hai người nghiệp dư sử dụng máy dò kim loại đã tuân thủ pháp luật và báo cáo phát hiện ngay từ đầu, những di vật bị chôn giấu từ lâu này lần đầu tiên được công chúng chiêm ngưỡng vào tháng 8. Sau quá trình xử lý ổn định nhanh chóng tại các phòng thí nghiệm của trường đại học, một số đồng tiền được lựa chọn đã được trưng bày tạm thời trong mùa hè tại Bảo tàng Lịch sử ở Oslo.

“Thật sự tuyệt vời khi kho tiền xu Thời đại Viking lớn nhất trong lịch sử Na Uy lại được phát hiện tại đây, ở hạt Innlandet”, ông Tom Svellet, chủ tịch Ủy ban Văn hóa chính của ICA, cho biết, đồng thời hết lời ca ngợi sự chính trực của những người phát hiện kho báu.

Để hiểu rõ tầm quan trọng của phát hiện này, các sử gia phải nhìn lại gần một thế kỷ hoặc thậm chí lâu hơn. Những kho bạc lớn có niên đại Thời đại Viking đặc biệt hiếm ở Na Uy. Kỷ lục trước đó được xác lập cách đây 190 năm bởi Kho báu Årstad ở Egersund — được phát hiện trong khoảng thời gian từ năm 1836 đến năm 1843 — với 1.849 hiện vật.

Nhiều thập niên sau, việc phát hiện Kho báu Dronningens gate gồm 964 đồng tiền vào năm 1950 tại bãi đỗ xe của một bưu điện ở Trondheim đã trở thành một bài học nghiêm khắc về an ninh tại địa điểm khảo cổ. Bị các đội công nhân xây dựng giữa thế kỷ 20 bỏ mặc không có người bảo vệ qua đêm, kho báu ở Trondheim đã bị những người qua đường địa phương lấy trộm. Họ nhặt những đồng bạc rời rạc từ các hố đào đang mở, buộc chính quyền sau đó phải ban hành một chương trình ân xá công khai. Chỉ 69 đồng tiền bị đánh cắp được thu hồi.

Nhưng câu chuyện về khối tài sản được cất giấu này còn nhiều điều đáng chú ý hơn. Trong khi tổng số cuối cùng được dự kiến chắc chắn sẽ vượt 5.000 hiện vật sau khi công việc trong phòng thí nghiệm hoàn tất, vùng đầm lầy Mørstad vẫn chưa tiết lộ hết những bí mật của mình. Vào mùa thu này, giám đốc dự án Kjetil Loftsgarden sẽ dẫn đầu một cuộc khai quật có mục tiêu xuống các tầng đất sâu bên dưới tại địa điểm ban đầu. Các nhà nghiên cứu hy vọng cao rằng việc đào xuống bên dưới ranh giới lớp đất từng bị cày xới trong lịch sử sẽ làm lộ ra phần còn lại của chiếc túi da từng đựng những đồng tiền — một chi tiết hoàn thiện cuối cùng khi cuộc trưng bày cố định về Kho báu Mørstad được mở cửa.