Tại sao các tiểu hòa thượng trong chùa luôn quét sân?

Trong chùa, vì sao các hòa thượng mỗi ngày đều phải quét dọn, lau chùi, sắp xếp lại sân viện, họ dường như luôn lặp đi lặp lại cùng một việc? Một lần quét sân, một lần lau chùi, vì sao còn gọi là tu hành? Chúng ta cần hiểu rằng, công việc không chỉ là quét dọn nơi ở, mà còn là tu sửa sự nóng nảy và thân tâm của chính mình. Vì vậy, việc quét dọn và làm việc nhà trong các ngôi chùa là một phần không thể thiếu của việc tu hành.

Theo một báo cáo về “Thiền và sức khỏe tâm lý”, từ tâm lý học của người tu hành đến tâm lý học lâm sàng, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quét dọn, lau chùi và dọn dẹp có tác dụng tâm lý tích cực đối với mọi người, có thể giúp con người ổn định tâm trí, nuôi dưỡng sự chú ý, đồng thời mang lại cảm giác hoàn thành nào đó.

Điều này đúng với câu nói quen thuộc trong Thiền tông: “Khi chưa ngộ đạo, gánh nước chẻ củi; sau khi ngộ đạo, gánh nước chẻ củi.” Việc tu hành không phải là điều gì huyền bí xa vời, mà được thực hiện trong từng công việc bình thường như quét dọn, lau chùi, giặt giũ. Đây cũng là đạo lý đơn giản và phổ biến nhất, có thể mài giũa nên một con người.

Nhà thần kinh học người Mỹ Holly Schiff giải thích rằng, trong quá trình quét dọn, con người có thể thoát khỏi những suy nghĩ hỗn loạn, thậm chí đạt được hiệu quả tương tự như thiền định.

Bà giải thích rằng, những hoạt động thể chất có tính lặp lại như quét dọn có thể điều hòa hệ thần kinh vì chúng có một cấu trúc có thể dự đoán trước. Khi dùng chổi quét đi quét lại hoặc từ từ lau chùi một vật nào đó, cơ thể đang vận động có tiết tấu, sự chú ý cũng chuyển từ những lo âu nội tâm sang thế giới hiện thực, từ đó giúp giảm bớt căng thẳng.

Mặc dù thường mang lại cảm giác mệt mỏi, nhưng đối với nhiều người, làm việc nhà lại là một cơ hội để tìm lại trật tự và cảm giác vững vàng.

Thiền sư Nhật Bản Shoukei Matsumoto có cách lý giải sâu sắc hơn về câu nói “quét sân tức là tu hành”. Trong những bài viết liên quan, ông từng nói: “Chúng ta quét sạch bụi bặm là để loại bỏ ham muốn thế tục; chúng ta lau chùi vết bẩn là để đào bỏ sự cố chấp trong nội tâm.” Từ đó có thể thấy, trong Thiền tông, quét dọn không chỉ là công việc “làm sạch” đơn thuần, mà còn là một sự thực hành tu tâm.

Thông qua những công việc lặp đi lặp lại như quét dọn, lau chùi, sắp xếp, dọn dẹp, con người dần dần hiểu ra: Tu hành vốn không phải là không ngừng tìm cầu tri thức hay đối diện với nỗi cô đơn, mà là trong quá trình quét dọn, sắp xếp và dọn dẹp, từng chút một loại bỏ những phiền não trong tâm.

Thiền sư Matsumoto còn đưa ra một cách nhìn rất gợi mở: Quét dọn là một dạng “chăm sóc chốn nương thân”, đồng thời cũng là sự khởi đầu của việc chăm sóc chính bản thân mình. Ông cho rằng mục đích cuối cùng của việc tu hành không phải là rời xa thế tục, mà là để hiểu rõ mối quan hệ giữa bản thân và thế giới.

Vì vậy, dù là quét dọn sân chùa hay dọn dẹp căn phòng của mình, thì đó đều là một quá trình đối thoại với chính mình, luyện tập và hòa giải với thế giới. Một không gian sạch sẽ, tức là tâm hồn con người cũng đã trải qua một lần thanh lọc và trở nên sáng suốt, bình yên hơn.

Ngay cả sau khi người quét dọn rời đi, du khách vẫn có thể cảm nhận được sự chăm sóc và chú trọng trong một không gian sạch sẽ. Các ngôi chùa mang lại cảm giác thanh tịnh khi bước vào là bởi vì chúng thể hiện năng lượng từ những nỗ lực tận tâm của nhiều thế hệ tín đồ từ ngày này qua ngày khác.

Chỉ có ngồi xếp bằng thiền định mới được gọi là tu hành sao? Một bài báo đăng trên tạp chí PNAS (Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ) cho thấy, làm việc nhà thường xuyên và có ý thức có thể tạo ra ảnh hưởng tích cực lâu dài đối với não bộ.

Điều này không chỉ giúp con người duy trì tính hệ thống, tính lặp lại và khả năng tập trung trong các công việc hằng ngày, mà còn giúp ổn định nhịp điệu tinh thần, từ đó nâng cao cảm giác hạnh phúc tổng thể. Nó khiến việc nhà không chỉ còn là một trải nghiệm đời thường, mà mang một ý nghĩa sâu xa hơn.

Từ góc độ thiền định, việc quét dọn còn có một ý nghĩa quan trọng khác: Giúp con người buông bỏ cái “tôi”. Khi quét dọn, con người dễ dàng đặt toàn bộ tâm trí vào việc quét dọn, không còn bị những suy nghĩ vụn vặt hay tiếng ồn bên ngoài quấy nhiễu.

Nó khiến con người hiểu rằng điều quan trọng nhất lúc này vốn không phải là biểu hiện bản thân, mà là hoàn thành tốt công việc trước mắt. Sân viện sạch sẽ, mọi người bước vào sẽ cảm thấy thoải mái; căn phòng gọn gàng, tâm trạng của chính mình cũng tốt hơn. Nỗ lực này là vì người khác, cũng là vì chính mình, là một kiểu tích lũy âm thầm nhưng rất có sức mạnh.

Thiền sư Matsumoto nhắc nhở chúng ta rằng quét dọn không có nghĩa là bạn phải đạt đến một trạng thái vĩnh viễn không còn phiền não, mà là liên tục tạo dựng không gian, thanh lọc nội tâm. Lá cây vẫn sẽ rơi, mặt bàn lau xong vẫn sẽ bám bụi trở lại, cuộc sống vẫn có những tình huống ngoài ý muốn. Nhưng chính nhờ việc quét dọn lặp đi lặp lại mà con người học được cách bình thản tiếp nhận.

Điều này cũng cho chúng ta thấy tu hành không nhất thiết chỉ có một con đường.

Trong tâm lý học hiện đại, rất nhiều nghiên cứu cũng cho thấy rõ điều đó. Ngày nay, áp lực của nhiều người thường không xuất phát từ đâu đó xa xôi, mà đến từ màn hình điện tử, sự quá tải thông tin, nhịp sống quá nhanh và việc bộ não không ngừng hoạt động.

Trước khi ngủ, người ta vẫn tiếp tục lướt điện thoại, làm việc, hoặc nghĩ về công việc. Những hoạt động lặp lại, có nhịp điệu như quét dọn lại giúp con người chuyển sự chú ý từ vòng tuần hoàn vô tận của suy nghĩ trong đầu trở về với việc đang làm trong hiện tại, từ đó làm dịu sự căng thẳng và mệt mỏi ở tầng sâu của tâm lý.

Nhà thần kinh học lâm sàng người Mỹ Holly Schiff chỉ ra rằng, những động tác có cấu trúc và tính lặp lại như quét dọn có thể điều hòa hệ thần kinh, bởi chúng có tính dự đoán, có nhịp điệu và mang lại cảm giác hoàn thành rõ ràng, khiến con người tạm thời thoát khỏi những suy nghĩ hỗn loạn.

Đối với người hiện đại, làm việc nhà còn có một tác dụng trị liệu rất thực tế, là biến “áp lực vô hình” thành “sự thay đổi hữu hình”. Bạn lau sạch một chiếc bàn, quét sạch một căn phòng, những việc này thoạt nhìn rất nhỏ bé, nhưng lại mang đến cảm giác trật tự và khả năng kiểm soát rõ ràng.

Khi căn phòng trở nên sạch sẽ, trong lòng cũng sẽ cảm thấy nhẹ nhõm hơn. Cảm giác này đến từ việc chúng ta nhìn thấy kết quả một cách trực tiếp. Khi phần lớn những điều “không thể dự đoán” và “không thể kiểm soát hoàn toàn” trong cuộc sống vẫn đang tồn tại, thì việc hoàn thành tốt một việc nhỏ trước mắt chính là một sự khẳng định đối với trật tự.

Từ góc độ tâm lý học, nếu mỗi ngày đều có thể dành ra 10 phút để bắt đầu từ một góc nhỏ, thì thường sẽ giúp làm giảm lo âu, khiến tinh thần trở nên ổn định và bình hòa hơn.

Nhờ vậy, làm việc nhà không còn chỉ đơn thuần là quét dọn, mà đã trở thành một phương thức giảm áp lực hằng ngày có chi phí thấp, bền vững và có thể thực hiện bất cứ lúc nào.