Vì sao nhà Nhật luôn thiết kế lối vào thấp hơn sàn nhà?

Từ nhà truyền thống đến căn hộ hiện đại, nhà ở Nhật Bản hầu như đều có một khoảng sàn thấp ở lối vào, nơi giữ bụi bẩn và đánh dấu ranh giới giữa bên ngoài với không gian sống.

Bước vào một ngôi nhà ở Nhật Bản, dù là dãy nhà kiểu Nhật truyền thống hay căn hộ hiện đại giữa đô thị, người ta hầu như đều thấy ngay một khu vực lối vào thấp hẳn so với phần còn lại. Trong kiến trúc Nhật, khoảng chuyển tiếp giữa bên ngoài và bên trong này được gọi là “doma” (nghĩa đen là nền đất), hay khu giữ bụi của “genkan”, tức lối vào nhà.

Khoảng sàn này thường thấp hơn sàn nhà từ vài centimet đến hơn chục centimet. Nền lát đá, gạch men hoặc xi măng mài bóng, vốn bền và dễ lau chùi, tương phản rõ với sàn gỗ ấm áp bên trong.

Ban đầu, độ chênh này có công dụng rất thực tế: Làm hàng rào chặn bụi bẩn. Từ ngoài vào, đế giày khó tránh khỏi dính bụi, cát, bùn đất, ngày mưa còn đọng cả hơi nước. Mặt nền thấp tự nhiên trở thành chỗ lắng, giữ các hạt bụi nhỏ lại tại đây, không để luồng khí trong nhà hay bước chân người qua lại cuốn chúng vào phòng khách, phòng ngủ.

Ngoài việc ngăn bụi, độ chênh này còn tạo chiều sâu cho không gian và dẫn dắt ánh nhìn. Khoảng sàn thấp là một điểm dừng, báo cho người ta biết mình đang bước sang một không gian khác. Khi đặt chân từ nền cứng của doma lên sàn gỗ cao hơn một bậc, người ta cảm nhận rõ bằng cả mắt lẫn bàn chân rằng mình đã thực sự vào khu sinh hoạt riêng tư, sạch sẽ của ngôi nhà.

Thay giày khi vào nhà: Thói quen sống và chuyển biến văn hóa

Người Nhật cởi giày khi vào nhà, rồi đi dép trong nhà hoặc đi chân trần. Xưa kia, nhà truyền thống Nhật Bản chủ yếu trải chiếu tatami. Loại chiếu này bện từ rơm, mềm, êm và có mùi cỏ tự nhiên. Người trong nhà thường ngồi quỳ, ngồi xếp bằng, thậm chí nằm hẳn trên chiếu.

Muốn giữ chiếu sạch và bền lâu, người ta buộc phải ngăn bụi bẩn từ đế giày theo vào nhà. Đi giày ngoài đường lên tatami không chỉ làm sợi chiếu nhanh hỏng, mà còn đưa hơi ẩm và mầm bệnh từ bên ngoài vào đúng khoảng không gian sát mặt sàn, nơi mọi người sinh hoạt.

Vì thế, cởi giày ở lối vào trở thành thói quen, cũng là cách trực tiếp và hiệu quả nhất để giữ vệ sinh trong nhà.

Ngày nay, nhiều ngôi nhà hiện đại ở Nhật đã chuyển sang sàn gỗ tự nhiên hoặc sàn gỗ công nghiệp, nhưng cách nghĩ “phân chia mức độ sạch” vẫn ăn sâu vào thói quen của người Nhật. Trong văn hóa Nhật, không gian được tách bạch giữa bên ngoài và bên trong.

Bên ngoài tượng trưng cho sự bận rộn, lộn xộn và những thứ có thể bị bẩn. Bên trong là chốn tuyệt đối an toàn, sạch sẽ và thư thái. Thay giày khi vào nhà, một động tác mang tính nghi thức, chính là cầu nối giữa hai thế giới đối lập ấy.

Những công dụng chính của khoảng sàn thấp ở lối vào

Khoảng sàn này tồn tại lâu bền trong nhà ở Nhật Bản không phải chỉ nhờ thói quen truyền thống, mà vì nó có nhiều công dụng thiết thực trong đời sống hằng ngày.

1. Chỗ để đồ, trung chuyển trước khi vào nhà

Trong cuộc sống hiện đại, nhiều thứ mang ra ngoài không nên đưa thẳng vào nhà, như ô, xe đẩy em bé, dụng cụ thể thao hay xe đạp. Khoảng sàn thấp thường lát vật liệu chịu nước, chịu mài mòn, nên dù đặt đồ dính bùn hay nước mưa cũng rất dễ lau, không làm hỏng sàn gỗ bên trong.

2. Nơi tiếp khách và trò chuyện ngắn

Theo thói quen giao tiếp của người Nhật, những cuộc trò chuyện ngắn với hàng xóm, việc ký nhận hàng từ nhân viên giao hàng hay những lần bạn bè không thân thiết ghé thăm thường diễn ra ngay tại lối vào. Khách đứng ở nền doma thấp, chủ nhà đứng trên sàn gỗ cao hơn.

Cách bố trí này giữ được khoảng cách xã giao chừng mực, chủ nhà cũng không phải mời khách cởi giày vào phòng trong chỉ để nói vài câu. Phân chia không gian như vậy giúp giao tiếp thêm linh hoạt.

3. Bộ lọc không khí tự nhiên

Nhiều tác nhân gây dị ứng từ bên ngoài như phấn hoa, bụi mịn PM2.5 hay muội khói xe phần lớn bám vào đế giày và lớp áo ngoài. Cởi giày, thay áo ngay ở lối vào giúp giữ tối đa những nguy cơ sức khỏe này ở ngoài khu sinh hoạt.

Ảnh hưởng đến thiết kế nhà ở hiện đại

Khi các quan niệm về nhà ở ngày càng giao thoa trên thế giới, kiểu lối vào kết hợp công năng với thói quen sinh hoạt của nhà Nhật dần được kiến trúc sư và nhà thiết kế nội thất nhiều nơi học hỏi. Người hiện đại ngày càng chú trọng chia khu chức năng thật chi tiết khi bố trí nhà, và khoảng sàn thấp ở lối vào là ví dụ tiêu biểu cho cách nghĩ đó.

Đưa ý tưởng này vào nhà hiện đại không nhất thiết phải thay đổi lớn kết cấu hay đập sàn để tạo độ chênh lớn. Nhiều nhà thiết kế chỉ làm sàn chênh một chút, hoặc dùng vật liệu lát sàn khác nhau để phân vùng. Chẳng hạn, lối vào lát gạch hoặc đá chống trơn, chịu mài mòn, còn bên trong nối tiếp bằng sàn gỗ hay thảm. Cách này vẫn giữ được ưu điểm ngăn bụi, dễ dọn dẹp, mà tổng thể nội thất lại liền mạch và phong phú hơn.

Khoảng sàn thấp cũng khiến người ta nghĩ lại về “đường đi khi vào nhà”. Một lối vào được bố trí tốt thường gồm tủ giày, giá treo áo mũ, khoảng sàn thấp giữ bụi và ghế ngồi xỏ giày, nối thành một trình tự liền mạch.

Vào cửa, dựng ô, cởi giày, treo áo khoác rồi xỏ dép trong nhà, mọi động tác diễn ra trôi chảy trên lối đi ấy. Thiết kế này không chỉ giúp sinh hoạt tiện hơn hẳn, mà còn biến việc về nhà thành một nghi thức nhỏ, như trở về bến đỗ riêng tư của mình.