Chuyên gia cảnh báo: Cuộc chạy đua AI có thể đe dọa nền văn minh

Câu chuyện về thời kỳ hoàng kim của trí tuệ nhân tạo (AI) đang vấp phải ngày càng nhiều hoài nghi. Theo Barron’s đưa tin, ông Stuart Russell, giáo sư khoa học máy tính tại Đại học California, Berkeley và là chuyên gia hàng đầu về an toàn AI, gần đây, khi trả lời phỏng vấn AFP tại Hội nghị Thượng đỉnh về Tác động AI tổ chức ở New Delhi, thẳng thắn cho rằng các tập đoàn công nghệ toàn cầu đang rơi vào một cuộc “chạy đua vũ trang” về AI, và hậu quả tiềm tàng của nó có thể đe dọa toàn bộ nền văn minh nhân loại.

“Để các doanh nghiệp tư nhân đặt cược vận mệnh của toàn nhân loại theo cách giống như ‘trò roulette Nga’ (trò chơi cực kỳ nguy hiểm), theo tôi, đó là sự thất trách nghiêm trọng của chính phủ,” ông Russell chia sẻ.

Trong khi đó, TechRadar chỉ ra rằng những tuyên bố lạc quan xoay quanh AI đã kéo dài nhiều năm — cách mạng công nghiệp, bước nhảy vọt về hiệu suất, năng suất không ma sát — nhưng các dấu hiệu thực tế cho thấy rủi ro không phải là vấn đề nhỏ có thể giải quyết chỉ bằng một bản cập nhật, mà là thách thức mang tính cấu trúc đi kèm với sự mở rộng của công nghệ.

Những lỗ hổng pháp lý và những khó khăn của CEO: Ai sẽ là người hãm phanh?

Ông Russell cho rằng các lãnh đạo những công ty AI lớn trên thế giới không phải hoàn toàn không nhận thức được rủi ro. Ngược lại, họ “hiểu rõ nguy cơ các hệ thống siêu trí tuệ có thể vượt trên con người”. Nhưng vấn đề là không một doanh nghiệp đơn lẻ nào có thể chủ động “hạ vũ khí” xuống trước.

“Tôi tin rằng CEO của tất cả các công ty AI lớn đều muốn chấm dứt cuộc chạy đua này,” ông nói, “nhưng họ không thể đơn phương làm vậy, nếu không sẽ bị nhà đầu tư loại bỏ.”

Ông tiết lộ rằng một số lãnh đạo đã bày tỏ lo ngại tương tự trong các cuộc trao đổi riêng. Ở cấp độ công khai, CEO của OpenAI Sam Altman cũng từng thừa nhận rằng về mặt lý thuyết, AI có khả năng dẫn đến tuyệt chủng nhân loại.

Tuy nhiên, cho đến nay, những gì đạt được tại các hội nghị thượng đỉnh quốc tế chủ yếu chỉ là các cam kết tự nguyện của doanh nghiệp, thiếu tính ràng buộc bắt buộc. Ông Russell nhấn mạnh rằng trách nhiệm thực sự nằm ở việc các chính phủ hành động tập thể để thiết lập khuôn khổ giám sát cứng rắn.

Vốn đầu tư tăng tốc: Trung tâm dữ liệu và 200 tỷ USD

Bên ngoài các cuộc đấu chính sách, dòng vốn đang tăng tốc toàn lực.

Các quốc gia và doanh nghiệp công nghệ đang đầu tư hàng trăm tỷ USD để xây dựng các trung tâm dữ liệu tiêu thụ năng lượng lớn nhằm huấn luyện và vận hành các mô hình AI tạo sinh. Ấn Độ đang cố gắng tận dụng cơ hội để bứt phá. Bộ trưởng Công nghệ Thông tin Ấn Độ Ashwini Vaishnaw cho biết trong hai năm tới, Ấn Độ dự kiến sẽ thu hút hơn 200 tỷ USD đầu tư vào AI, trong đó khoảng 90 tỷ USD đã được xác nhận.

Tuy nhiên, mở rộng cũng kéo theo lo ngại về việc làm. Ngành gia công dịch vụ khách hàng và hỗ trợ kỹ thuật khổng lồ của Ấn Độ gần đây chứng kiến giá cổ phiếu sụt giảm, do thị trường lo ngại các công cụ trợ lý AI sẽ thay thế số lượng lớn vị trí hậu cần. Về vấn đề này, ông Russell thẳng thắn chia sẻ rằng: “Chúng ta đang tạo ra những ‘kẻ bắt chước con người’, và ứng dụng tự nhiên nhất dĩ nhiên là thay thế con người.”

Ông cũng quan sát thấy trong giới trẻ đang xuất hiện sự phản ứng trước xu hướng “phi nhân tính hóa” của AI. “Khi hệ thống tiếp quản việc trả lời câu hỏi, đưa ra quyết định, lập kế hoạch hành động và các chức năng nhận thức khác, thực chất bạn đang làm suy yếu tính chủ thể của con người. Người trẻ không muốn một tương lai như vậy.”

Đèn đỏ an toàn: Lãnh đạo từ chức, công nghệ deepfake và nhận định sai lầm về thực tế

TechRadar đã tổng hợp nhiều tín hiệu đáng lo ngại gần đây.

Trước hết là làn sóng từ chức của các lãnh đạo cấp cao trong lĩnh vực an toàn. Một lãnh đạo phụ trách nghiên cứu an toàn AI của Anthropic đã công khai từ chức trong tháng này và cảnh báo rằng “thế giới đang ở trong tình trạng nguy hiểm”. Những trường hợp ra đi tương tự không phải cá biệt. Các phòng thí nghiệm như xAI cũng chứng kiến nhân sự chủ chốt rời đi. Các vụ từ chức này thường đi kèm tuyên bố công khai, đặt câu hỏi liệu các doanh nghiệp có hy sinh tiêu chuẩn an toàn dưới áp lực cạnh tranh hay không.

Tiếp theo là sự lan tràn của công nghệ deepfake. Các cơ quan quản lý đã mở điều tra về việc một số nền tảng tạo ra hình ảnh không phù hợp liên quan đến trẻ vị thành niên. Khi rào cản sử dụng công cụ tạo sinh giảm xuống, công nghệ cần thiết để làm giả hình ảnh và video cũng trở nên đơn giản hơn nhiều. Hệ quả không chỉ là cá nhân bị tổn hại, mà còn là sự xói mòn nền tảng niềm tin công cộng.

Ngoài ra, vấn đề “ảo giác” của AI đang từ màn hình bước ra thế giới thực. Các hệ thống như xe tự lái, robot kho bãi và máy bay không người lái phụ thuộc vào nhận diện thị giác và ra quyết định theo thời gian thực. Nghiên cứu cho thấy những nhiễu loạn môi trường nhỏ hoặc thay đổi biển báo được thiết kế có chủ ý có thể khiến hệ thống nhận định sai. Ví dụ, nếu hệ thống nhận diện biển “dừng lại” thành biển “giới hạn tốc độ” — trong phòng thí nghiệm đó chỉ là lỗi, nhưng trên đường phố có thể là thảm họa.

Ranh giới thương mại hóa: Khi chatbot gặp quảng cáo

Một điểm gây tranh cãi khác là mô hình kinh doanh. Gần đây, OpenAI bắt đầu thử nghiệm sản phẩm quảng cáo trong ChatGPT, làm dấy lên lo ngại từ một số nhà nghiên cứu. Một nhà nghiên cứu cấp cao đã công khai từ chức, cho rằng khi hệ thống vừa nắm giữ hồ sơ tâm lý người dùng vừa mang động lực thương mại, ranh giới giữa hỗ trợ và thao túng sẽ trở nên mờ nhạt.

Lịch sử phát triển của mạng xã hội đã cung cấp bài học đi trước — thuật toán tối ưu hóa dựa trên quảng cáo thường ưu tiên mức độ tương tác hơn là phúc lợi. Nếu trợ lý AI đưa trọng số doanh thu vào việc sắp xếp câu trả lời và logic đề xuất, tác động có thể còn sâu rộng hơn.

Theo thống kê từ cơ sở dữ liệu sự cố AI, chỉ trong giai đoạn từ tháng 11/2025 đến tháng 1/2026 đã ghi nhận thêm 108 sự cố liên quan đến AI, bao gồm gian lận, lời khuyên gây hiểu lầm và lạm dụng hệ thống. Mặc dù một số trường hợp có quy mô hạn chế, nhưng sự gia tăng về số lượng này tự nó đã là một tín hiệu xu hướng.