Ông Francis Halzen đoạt giải Nobel Vật lý 2026 nhờ đóng góp cho Đài quan sát neutrino IceCube

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển hôm thứ Ba (6/10) trao giải Nobel Vật lý 2026 cho nhà vật lý Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen nhờ đóng góp cho Đài quan sát neutrino IceCube tại Nam Cực.

Ông Halzen, giáo sư Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ), được vinh danh “vì những đóng góp quyết định cho Đài quan sát neutrino IceCube và phát hiện neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn”, theo thông cáo báo chí của Viện Hàn lâm.

Neutrino là loại hạt có khối lượng cực nhỏ và không mang điện. Chúng được gọi là “hạt ma” vì có thể xuyên qua Trái Đất và cơ thể con người mà không để lại dấu vết. Neutrino rất hiếm khi tương tác với vật chất và là sứ giả then chốt để nghiên cứu những hoạt động dữ dội nhất trong vũ trụ, Epoch Times cho biết.

“Những sứ giả này mang thông tin từ vũ trụ đến cho chúng ta. Chúng mở ra cánh cửa tới các thiên hà xa xôi, giúp chúng ta hiểu những quá trình như vụ nổ sao,” bà Eva Olsson của Viện Hàn lâm nói tại buổi họp báo ở Stockholm.

Nhận tin đoạt giải, ông Halzen nói: “Đây là một bất ngờ rất lớn, rõ ràng tôi không hề nghĩ tới”.

Một km khối băng gắn cảm biến ánh sáng

Năm 1988, ông Halzen lần đầu trình bày ý tưởng bắt neutrino tại Nam Cực. Một hạt neutrino va chạm với hạt nhân nguyên tử sẽ tạo ra chớp sáng mà các cảm biến đặt trong lớp băng trong suốt có thể ghi nhận.

Băng tại Nam Cực có nhiều ưu thế: không bị nhiễu, vùng đất lại ổn định về địa chất, không có động đất. Ý tưởng của ông sớm được các nhà nghiên cứu khác ủng hộ. Chỉ vài năm sau, những cảm biến đầu tiên đã được thử nghiệm trong băng.

Neutrino năng lượng cực cao đến từ vũ trụ rất hiếm, nên cần một khối băng khổng lồ mới ghi nhận đủ số va chạm. IceCube chiếm trọn 1 km khối băng và hoàn thành năm 2011.

Không lâu sau, giới nghiên cứu phát hiện những hạt neutrino năng lượng cao đầu tiên. Vài năm sau đó, họ công bố đã ghi nhận neutrino có nguồn gốc xa bên ngoài Hệ Mặt Trời.

Viện Hàn lâm giải thích rằng vũ trụ có những “máy gia tốc hạt” tự nhiên, bắn ra các hạt mang năng lượng gấp tới 1 triệu lần mức mà phòng thí nghiệm trên Trái Đất đạt được. Khác với các loại hạt khác, neutrino đến Trái Đất mà không đổi hướng, không mất năng lượng, nên mang theo những thông tin không thể thu được bằng cách nào khác.

“Francis Halzen đã dẫn dắt một nhóm nhà nghiên cứu và kỹ sư quốc tế, mang lại cho chúng ta một thiết bị phi thường. Sự bền bỉ và tầm nhìn khoa học của ông đã mở đường cho một ngành thiên văn học hoàn toàn mới,” ông Mark Pearce, Chủ tịch Ủy ban Nobel Vật lý, nói.

Thông cáo của Viện Hàn lâm cho biết dữ liệu IceCube liên tục thu thập được sẽ giúp giới nghiên cứu hiểu thêm về những môi trường khắc nghiệt sinh ra neutrino năng lượng cao, thậm chí có thể hé lộ những hiện tượng vũ trụ chưa từng biết. Tài khoản của Giải Nobel trên mạng xã hội X cũng đăng nội dung này, Indian Express đưa tin.

“Người neutrino” 82 tuổi

Ông Halzen sinh năm 1944 tại Tienen (Bỉ), nhận bằng tiến sĩ năm 1969 tại Đại học KU Leuven. Năm nay ông 82 tuổi.

Năm 2014, tạp chí Smithsonian của Mỹ trao cho ông giải thưởng Sáng tạo (Ingenuity Award) và gọi ông là “Người neutrino”. Tạp chí này khen IceCube là một “thí nghiệm đáng kinh ngạc”, báo hiệu một kỷ nguyên mới của thiên văn học.

Giải Nobel Vật lý do Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển lựa chọn. Tiền thưởng là 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), được chia cho các chủ nhân nếu có nhiều người cùng đoạt giải. Năm ngoái, giải thuộc về 3 nhà khoa học làm việc tại Mỹ là John Clarke, Michel Devoret và John Martinis, nhờ các thí nghiệm chứng minh nguyên lý vật lý lượng tử trong thực tế, Reuters cho hay.

Giải Vật lý là giải Nobel thứ hai được công bố năm nay, sau giải Y học hôm thứ Hai. Giải Hóa học sẽ được công bố vào thứ Tư (7/10).

Vua Thụy Điển Carl XVI Gustaf sẽ trao huy chương cho các chủ nhân giải Nobel tại Stockholm vào ngày 10/12, ngày giỗ của Alfred Nobel. Riêng giải Nobel Hòa bình được trao tại Oslo, Na Uy.