Phán quyết vụ kiện mạng xã hội ở Mỹ có thể làm rung chuyển ngành công nghệ

Trong những ngày gần đây, hai phán quyết quan trọng của tòa án đã xác định rằng các ‘ông lớn’ mạng xã hội Meta (trước đây là Facebook) và YouTube phải chịu trách nhiệm về những tổn hại mà người dùng phải gánh chịu, có khả năng gây chấn động ngành công nghệ.

Ngày 25/3, một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles, California, trong vụ kiện đầu tiên thuộc loại này, phán quyết rằng nền tảng của hai công ty có tính gây nghiện và gây tổn hại cho sức khỏe tâm thần của người dùng trẻ tuổi. Vì vậy, cả hai công ty phải chịu trách nhiệm.

Nguyên đơn 20 tuổi, được gọi là “Kaley G.M.” hoặc viết tắt là KGM trong quá trình xét xử, khai rằng cô nghiện mạng xã hội từ nhỏ, điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của cô.

Bồi thẩm đoàn cuối cùng xác định Meta chịu trách nhiệm lớn hơn đối với KGM, phải chịu 70% nghĩa vụ bồi thường, tức 2,1 triệu USD trong tổng số 3 triệu USD án phạt, trong khi YouTube chịu 30%, tức 900.000 USD.

Trước đó, TikTok và Snap đã đạt hòa giải với KGM, nên Meta và YouTube trở thành hai bị đơn còn lại. Bồi thẩm đoàn đề nghị hai công ty trả thêm 3 triệu USD bồi thường, vì họ xác định các công ty đã có hành vi ác ý, áp bức hoặc gian lận khi lợi dụng nền tảng gây hại cho trẻ em.

Trong một vụ án khác tại bang New Mexico, bồi thẩm đoàn ngày 24/3 xác định Meta đã không công khai đầy đủ các rủi ro trẻ em phải đối mặt trên nền tảng và không bảo vệ trẻ em, vi phạm luật bang New Mexico. Vụ kiện do Tổng Chưởng lý Raúl Torrez khởi xướng, cuối cùng Meta bị phạt 375 triệu USD.

Cựu Chưởng lý Linda Singer, hiện làm luật sư tư nhân, yêu cầu bồi thẩm đoàn phạt Meta 2 tỷ USD. Cựu công tố liên bang Neama Rahmani gọi các vụ này là “vụ án chuông báo” (bellwether), báo hiệu xu hướng tương lai:

“Rõ ràng các vụ này sẽ còn kháng cáo. Tôi nghĩ chúng có khả năng lên đến Tòa án Tối cao. Cách Tối cao Pháp viện xử lý sẽ quyết định số phận các công ty công nghệ lớn. Chúng ta sẽ thấy nhiều vụ kiện tương tự, với tổng mức phạt có thể lên đến hàng chục tỷ USD.”

Chuyên gia hiến pháp John Shu, từng phục vụ hai chính quyền Bush, cho biết các vụ án phản ánh hai loại cáo buộc: nền tảng gây nghiện và không bảo vệ trẻ em, đều có thể dẫn đến nhiều yêu cầu bồi thường:

“Tôi tin điều này sẽ khởi phát làn sóng kiện tụng tại California, không chỉ cá nhân mà còn theo dạng tập thể, nơi các khoản bồi thường mới thực sự lớn.”

Vấn đề thiết kế gây nghiện và an toàn trẻ em

Tại phiên tòa Los Angeles, bồi thẩm đoàn nghe lời khai của nhiều chuyên gia: trị liệu, chuyên gia nghiện tuổi teen, giám đốc cấp cao, kỹ sư và người tố cáo.

Vụ kiện tập trung vào thiết kế và vận hành nền tảng: tính năng cuộn (lướt) vô hạn, bộ lọc làm đẹp, và thuật toán quyết định nội dung người dùng thấy.

Luật sư của nguyên đơn, Mark Lanier, không nhắm vào nội dung bên thứ ba, vốn được bảo vệ bởi Tu chính án số 1 của Mỹ và Điều 230 Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông 1996, mà nhấn mạnh Meta lợi dụng người dùng trẻ tuổi dễ tổn thương để kiếm tiền và quyền lực, ví họ như sư tử rình con linh dương bị thương trên thảo nguyên Serengeti.

Tại vụ kiện New Mexico, ông Torrez lập luận Meta biết nền tảng có thể nguy hại cho trẻ em nhưng giấu đi, vi phạm luật Cạnh tranh không công bằng của bang. Nhân viên điều tra đăng ký tài khoản giả mạo trẻ vị thành niên và nhận được ảnh, tin nhắn khiêu dâm từ người lớn.

Bồi thẩm đoàn xác định Meta vi phạm hai điều khoản của luật, tổng cộng 37.500 lần mỗi điều khoản; với mức phạt tối đa 5.000 USD mỗi lần, Meta bị phạt 375 triệu USD.

“Điều đáng nể là bồi thẩm đoàn nhanh chóng ra phán quyết. Trong vụ dân sự, phán quyết nhanh thường có lợi cho nguyên đơn,” ông Rahmani nói, ám chỉ rằng Meta không chứng minh được các cáo buộc nào là sai.

Meta sẽ tiếp tục bảo vệ mình trong phiên điều trần vào tháng 5 và có thể bị yêu cầu thực hiện thêm biện pháp, nhằm xác định nền tảng này có gây hại cho cộng đồng hay không, và liệu họ có phải đóng góp cho các dự án công nhằm khắc phục thiệt hại.

Ông John Shu nhấn mạnh, việc cáo buộc Meta gây rối công cộng là cách áp dụng mới. Truyền thống thường liên quan đất đai, bất động sản; ví dụ chủ đất bị phạt vì cây ngã chắn đường công cộng thì phải dọn.

“Nếu thuyết phục được thẩm phán, điều này sẽ mở ra cơ hội bồi thường khổng lồ, không dựa trên thiệt hại thực tế mà dựa trên chi phí ‘xóa bỏ rối loạn’ (abatement costs). Tổng chưởng lý, đại diện cho 2,1 triệu cư dân New Mexico, cùng nhóm luật sư tư nhân có thể yêu cầu hàng tỷ USD.”

Hiện tại, hai phán quyết chỉ yêu cầu bồi thường, chưa buộc công ty thay đổi thiết kế hay vận hành, nhưng sau phiên điều trần tháng 5 ở New Mexico, Meta có thể phải thay đổi nền tảng.

Meta và Google phủ nhận cáo buộc

Meta và Google – công ty sở hữu YouTube – đều phủ nhận rằng các nền tảng của họ được thiết kế để khiến người dùng nghiện.

Phát ngôn viên Google, Jose Castañeda, trong một tuyên bố gửi đến Epoch Times, nói: “Chúng tôi không đồng ý với phán quyết này và dự định kháng cáo. Vụ án đã hiểu sai YouTube, vốn là một nền tảng phát trực tuyến được xây dựng có trách nhiệm, chứ không phải một trang mạng xã hội.”

Meta cũng tuyên bố họ không đồng ý với hai phán quyết này và sẽ kháng cáo.

Phát ngôn viên Meta cho biết: “Việc đơn giản hóa các vấn đề phức tạp về sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên thành một nguyên nhân duy nhất có thể bỏ qua nhiều vấn đề rộng hơn mà thanh thiếu niên hiện nay đang đối mặt, đồng thời phớt lờ thực tế rằng nhiều bạn trẻ dựa vào cộng đồng kỹ thuật số để kết nối và tìm kiếm sự thuộc về”.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực tạo môi trường an toàn, hỗ trợ cho giới trẻ, và kiên quyết bảo vệ những thành tựu mà chúng tôi đã đạt được.”

Meta cũng nhấn mạnh rằng trong vụ kiện tại California, luật sư nguyên đơn yêu cầu bồi thường hơn 1 tỷ USD, nhưng bồi thẩm đoàn cuối cùng chỉ phán quyết 3 triệu USD.

Khả năng kiện tụng trong tương lai

Thượng nghị sĩ liên bang Richard Blumenthal (Đảng Dân chủ, Connecticut) cho biết ông nhận thấy hai vụ kiện mạng xã hội này có điểm tương đồng với các vụ ông từng kiện ngành thuốc lá.

Ông viết trên mạng xã hội: “Cả các tập đoàn thuốc lá lẫn các công ty công nghệ đều sản xuất ra sản phẩm có thiết kế nguy hiểm gây nghiện chết người. Các công ty thuốc lá lợi dụng nicotine, các tập đoàn công nghệ lợi dụng tính năng cuộn vô hạn và nhiều cơ chế khác”.

“Cả hai đều nhắm vào trẻ em, tàn nhẫn và coi lợi nhuận hơn sức khỏe cộng đồng, dẫn đến nghiện ngập và tổn hại theo thế hệ.”

Ông Shu cho biết các luật sư vụ kiện mạng xã hội có thể áp dụng chiến lược tương tự như đối với các công ty thuốc lá lớn: bắt đầu kiện về tổn hại cho trẻ em, sau đó mở rộng phạm vi ra tất cả người dùng.

“Khi họ xác định được trách nhiệm đối với trẻ em, họ sẽ không còn nói ‘người lớn cũng hút thuốc’, mà là ‘người lớn cũng dùng Instagram và Snapchat’. Đây chính là bước tiếp theo.”

Ông nhấn mạnh Google đặc biệt dễ bị ảnh hưởng, vì ngoài YouTube, họ còn quản lý Android, Gemini và DeepMind, đồng thời chiếm vị thế thống trị trong tìm kiếm trực tuyến.

Ảnh hưởng đối với ngành công nghệ

Luật sư Braden Perry, chuyên về điều tra chính phủ và kiện tụng doanh nghiệp, nhận định các phán quyết này cung cấp “bản đồ đường đi” cho cơ quan quản lý, mà không cần ban hành luật mới.

Ông Perry nói với Epoch Times rằng các tổng chưởng lý bang cũng có thể kiện các công ty công nghệ theo luật bảo vệ người tiêu dùng.

Ông lưu ý: “Nếu các tính năng tối đa hóa mức độ tương tác của người dùng trở thành rủi ro trách nhiệm, các nền tảng sẽ chịu áp lực phải thiết kế lại thuật toán và giao diện, đặt phúc lợi người dùng lên trên chỉ số tương tác. Những công ty ‘tham gia tốt’ có thể gặp bất lợi so với những công ty ‘lách luật, bỏ qua rủi ro’ hoặc ‘thái quá hơn’”.

Ông nhấn mạnh, các phán quyết không chỉ đe dọa Meta và Google, mà còn phá vỡ giả định cơ bản rằng ‘các công ty công nghệ không phải chịu trách nhiệm về các quyết định thiết kế của họ’.

Luật sư Michael Ponce cho biết vụ kiện New Mexico “vượt ra ngoài vấn đề nghiện đơn thuần, đặt câu hỏi rộng hơn: các nền tảng này có thực sự an toàn cho trẻ em và thanh thiếu niên hay không”.

Ông nhấn mạnh, cả hai vụ kiện đều dựa trên nghiên cứu ngày càng nhiều cho thấy sử dụng mạng xã hội lâu dài có thể gây tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.

Ông Ponce nói thêm, trong vụ kiện California và nhiều vụ liên quan, cáo buộc chính là các công ty biết có rủi ro nhưng vẫn “ưu tiên mức độ tương tác của người dùng khi thiết kế nền tảng”.

Ông Shu nhận định hai phán quyết này và các vụ kiện tương tự trong tương lai có thể “tàn phá” ngành công nghệ, gửi “cảnh báo mạnh mẽ” tới các công ty mạng xã hội.

“Nếu các tổng chưởng lý bang khác – đặc biệt là các bang đông dân như California – làm theo New Mexico, chi phí khắc phục cho toàn bộ công dân của bang nếu tòa án xác định gây rối công cộng sẽ là cực kỳ lớn.”

Ông ví cảnh báo này: “Giống như việc ai đó bật vòi nước chữa cháy vào buổi sáng để dọa bạn vậy”.