Mỹ – Việt phối hợp chặn hành vi “rửa xuất xứ”; đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam giảm

Trong bối cảnh Mỹ khởi động cuộc điều tra theo Điều khoản 301 đối với Việt Nam, Chính phủ Việt Nam đang tích cực triển khai các biện pháp nhằm ngăn chặn hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa. Đồng thời, dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc vào Việt Nam cũng đã giảm mạnh.

Thặng dư thương mại với Mỹ gần bằng thâm hụt với Trung Quốc

Bộ Công Thương Việt Nam gần đây đã tổ chức họp báo quý II và công bố các số liệu liên quan. Đáng chú ý, thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ trong nửa đầu năm 2026 gần tương đương với mức thâm hụt thương mại với Trung Quốc.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu đạt 86,5 tỷ USD. Thặng dư thương mại với Mỹ đạt 75,3 tỷ USD, tăng 21,3% so với cùng kỳ.

Cùng kỳ, Trung Quốc vẫn là nguồn nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam. Kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc đạt 115,2 tỷ USD, khiến Việt Nam ghi nhận mức thâm hụt thương mại 77,3 tỷ USD, tăng 39% so với cùng kỳ.

Như vậy, trong nửa đầu năm 2026, thặng dư thương mại 75,3 tỷ USD với Mỹ và thâm hụt 77,3 tỷ USD với Trung Quốc về cơ bản gần như bù trừ lẫn nhau.

Việt Nam thay Trung Quốc trở thành nước có thâm hụt thương mại lớn nhất với Mỹ; doanh nghiệp Trung Quốc bị nghi “rửa xuất xứ”

Bộ Thương mại Mỹ gần đây cũng công bố số liệu mới nhất cho thấy thâm hụt thương mại của Mỹ trong tháng 5 tăng mạnh.

Trong tháng 5, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Mỹ đạt 317,7 tỷ USD, giảm 3,2% so với tháng trước; nhập khẩu đạt 395,3 tỷ USD, tăng 3,3%. Thâm hụt thương mại hàng hóa tăng thêm 23,6 tỷ USD, lên 106,5 tỷ USD.

Trong số các đối tác thương mại chủ yếu, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam đạt 20,6 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có mức thâm hụt thương mại lớn nhất với Mỹ trong tháng đó.

Nhiều cơ quan truyền thông và tổ chức nghiên cứu cho rằng hiện tượng này có liên quan đến việc chuỗi cung ứng của Trung Quốc chuyển sang Việt Nam, trong đó một số sản phẩm được gia công tại Việt Nam rồi xuất khẩu sang Mỹ, tức hoạt động được gọi là “rửa xuất xứ”.

Các nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cùng nhiều tổ chức khác cho rằng mặc dù thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc đã giảm đáng kể, nhưng một phần chuỗi cung ứng đã chuyển sang Việt Nam và Đài Loan. Vì vậy, tổng mức thâm hụt thương mại của Mỹ không giảm tương ứng mà chỉ chuyển sang các quốc gia khác.

Nghiên cứu cho biết Mỹ đã thực hiện 2 đợt tăng thuế quan, một nhằm vào Trung Quốc và một áp dụng trên phạm vi toàn cầu, giúp thâm hụt thương mại Mỹ – Trung giảm một nửa, nhưng mất cân đối thương mại tổng thể vẫn không được thu hẹp.

Kể từ năm 2018, thâm hụt thương mại hàng hóa của Mỹ với Trung Quốc đã giảm 52%, từ 419,5 tỷ USD xuống còn 202,1 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, tình trạng mất cân đối thương mại của Mỹ không vì thế mà giảm đi, mà chuyển sang các quốc gia châu Á khác.

Trong giai đoạn 2018–2025, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam, Đài Loan, Thái Lan và Ấn Độ đều đạt mức cao kỷ lục; riêng với Việt Nam, mức thâm hụt đã tăng 351%.

Một năm trước (tháng 7/2025), Trung Quốc vẫn là quốc gia có thâm hụt thương mại lớn nhất với Mỹ. Nhưng một năm sau, vị trí này đã thuộc về Việt Nam. Tuy nhiên, việc thay đổi “quán quân” không làm thay đổi quy mô thâm hụt thương mại của Mỹ, mà chỉ là sự dịch chuyển về đối tác.

Mỹ khởi động điều tra theo Điều khoản 301, Việt Nam là một trong các trọng điểm

Ngày 11/3/2026, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer tuyên bố sẽ tiến hành điều tra theo Điều 301(b) của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với hành vi, chính sách và biện pháp của nhiều nền kinh tế liên quan đến tình trạng dư thừa công suất mang tính cơ cấu và sản xuất dư thừa trong lĩnh vực chế tạo.

Cuộc điều tra sẽ xác định liệu các hành vi, chính sách và biện pháp này có bất hợp lý hoặc mang tính phân biệt đối xử hay không, cũng như liệu chúng có gây gánh nặng hoặc hạn chế hoạt động thương mại của Mỹ hay không. Các nền kinh tế bị điều tra gồm Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Việt Nam, Đài Loan, Mexico cùng nhiều nước khác.

Ông Greer cho biết Mỹ sẽ không tiếp tục để nền tảng công nghiệp của mình bị suy yếu bởi những quốc gia có thể xuất khẩu tình trạng dư thừa công suất và sản xuất sang Mỹ. Ông nhấn mạnh rằng nỗ lực tái công nghiệp hóa của chính quyền Trump vẫn đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng do tình trạng dư thừa công suất trong ngành sản xuất của các nền kinh tế nước ngoài.

Sau khi xem xét khuyến nghị của Ủy ban Điều 301 liên ngành và tham vấn các ủy ban cố vấn liên quan, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã chính thức khởi động cuộc điều tra. Theo quy định, sau khi mở điều tra, phía Mỹ phải tiến hành tham vấn với các nền kinh tế bị điều tra về các hành vi, chính sách và biện pháp liên quan.

Đại diện Thương mại Mỹ đã yêu cầu tiến hành tham vấn với chính phủ của 16 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm Trung Quốc, EU, Việt Nam, Đài Loan và Mexico.

Ngày 30/4, Mỹ đưa Việt Nam vào danh sách đối tượng điều tra trọng điểm; đến 29/5, Washington chính thức khởi động cuộc điều tra theo Điều khoản 301 đối với Việt Nam.

Mỹ và Việt Nam đã ký Thỏa thuận khung về thương mại vào tháng 10/2025, nhưng đến nay vẫn chưa đạt được thỏa thuận cuối cùng. Một trong những vấn đề gây tranh cãi chính là hoạt động trung chuyển hàng hóa, tức hàng hóa Trung Quốc được đưa qua Việt Nam trước khi xuất khẩu sang Mỹ nhằm né tránh thuế quan của Mỹ.

Mỹ siết chặt việc hàng hóa Trung Quốc “rửa xuất xứ” tại Việt Nam

Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) gần đây cho biết trong những tháng gần đây đã phát hiện các sản phẩm Trung Quốc chuyển tải bất hợp pháp qua các nước thứ ba, bao gồm Việt Nam, và sẽ tích cực truy quét các hành vi né thuế này.

Trong 2 năm qua, CBP đã tăng cường thực thi các biện pháp ngăn chặn hoạt động trung chuyển qua nước thứ ba theo Quy tắc xuất xứ (Rules of Origin).

CBP yêu cầu các nhà nhập khẩu phải cung cấp đầy đủ hồ sơ, bao gồm: tuyên bố về xuất xứ, thông tin của nhà sản xuất, thông tin của nhà xuất khẩu và các tài liệu chứng minh xuất xứ hàng hóa. Theo Quy tắc xuất xứ của CBP, doanh nghiệp cũng thường phải chứng minh rằng: nhà máy thực sự tồn tại, có năng lực sản xuất thực tế, quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình chế tạo và việc sản phẩm đã trải qua quá trình chuyển đổi đáng kể hay chưa.

Vì vậy, việc chỉ đóng gói lại, lắp ráp đơn giản hoặc dán nhãn tại Việt Nam sẽ không đủ điều kiện để được công nhận có xuất xứ Việt Nam. Nếu không chứng minh được xuất xứ, CBP có thể từ chối công nhận xuất xứ, hủy bỏ các ưu đãi thuế quan, thậm chí tiến hành điều tra thêm.

Theo quy định này, hàng hóa Trung Quốc chỉ được gia công đơn giản tại Việt Nam hoặc trung chuyển trái phép sẽ phải đối mặt với mức thuế trừng phạt lên tới 40%, hoặc bị Hải quan Mỹ tạm giữ.

Việt Nam tăng cường thực thi, hiệu quả bắt đầu xuất hiện

Đầu tháng này, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Mỹ đã đạt được thỏa thuận thương mại với Việt Nam, theo đó hàng hóa từ Việt Nam sẽ chịu thuế suất 20%, trong khi hàng hóa của nước thứ ba trung chuyển qua Việt Nam sẽ bị áp thuế 40%. Reuters nhận định biện pháp này rõ ràng nhằm vào hàng hóa Trung Quốc trung chuyển qua Việt Nam để xuất khẩu sang Mỹ. Tháng 4/2025, ông Trump từng công khai nói rằng Việt Nam là một trong những quốc gia hưởng lợi từ Mỹ nhiều nhất.

Trước sức ép từ Mỹ, Chính phủ Việt Nam trước đó đã phê duyệt đề án “Tăng cường công tác quản lý nhằm ngăn chặn hành vi lẩn tránh các biện pháp phòng vệ thương mại và gian lận xuất xứ hàng hóa”. Theo đề án này, Chính phủ Việt Nam sẽ tăng cường quản lý hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư của doanh nghiệp, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi gian lận nhằm né tránh các biện pháp phòng vệ thương mại và “rửa xuất xứ”.

Ngày 16/6 năm nay, Tổng cục Hải quan Việt Nam tiếp tục ban hành công văn yêu cầu tăng cường giám sát và kiểm tra xuất xứ hàng hóa, nhãn hàng hóa và các hành vi trung chuyển trái phép.

Ngày 14/7, theo số liệu chính thức của Việt Nam, trong bối cảnh Mỹ mạnh tay xử lý tình trạng thâm hụt thương mại với Việt Nam và siết chặt con đường doanh nghiệp Trung Quốc trung chuyển hàng hóa sang Mỹ qua Việt Nam, vốn đầu tư nước ngoài đăng ký mới vào Việt Nam trong nửa đầu năm 2026 tăng 61% so với cùng kỳ, trong khi Trung Quốc – trước đây là nhà đầu tư lớn nhất – đã tụt xuống vị trí thứ tư, chỉ chiếm khoảng 5% tổng vốn đầu tư.

Truyền thông Trung Quốc cho biết, nếu như vài năm trước dòng vốn Trung Quốc ồ ạt đổ vào Việt Nam thì nay tình hình đã thay đổi một trời một vực.

Theo phân tích, nguyên nhân là do Mỹ và Việt Nam phối hợp tăng cường thực thi pháp luật, khiến mô hình thương mại tam giác trước đây không còn hiệu quả, còn việc thay đổi nhãn mác hàng hóa cũng không thể giúp né thuế. Vì vậy, nhiều nhà máy lắp ráp của doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam đã trở thành hoạt động thua lỗ và không còn ai muốn tiếp tục duy trì. Thời kỳ thương mại tam giác của Việt Nam đã chấm dứt.