Thiếu khoáng chất: Nguyên nhân âm thầm gây mệt mỏi và sương mù não

Calo xưa nay vẫn luôn chiếm trọn sự chú ý của mọi người, nhưng thứ thực sự vận hành từng tế bào trong cơ thể lại là khoáng chất. Điều đáng nói là phần lớn chúng ta đang không nạp đủ những vi chất này.

Có những người ngủ đủ tám tiếng, ăn uống tốt, nhưng đến trưa vẫn phải tìm đến ly cà phê thứ ba vì cơ thể ì ạch, không thể làm việc nổi. Trước khi đổ lỗi cho lịch trình bận rộn hay tuổi tác, có lẽ chúng ta nên đặt ra một câu hỏi khác: liệu câu trả lời có nằm ở những con số đo được hay không.

Khoáng chất chính là động lực thầm lặng của cơ thể. Chúng kích hoạt các enzyme chuyển hóa thức ăn thành năng lượng, đồng thời điều hòa quá trình truyền tín hiệu tế bào, biểu hiện gen và các hormone gây căng thẳng.

Caroline Alan là tác giả sách, người tự nhận mình là một “tín đồ của khoáng chất”, đồng thời là đồng sáng lập công ty thực phẩm bổ sung khoáng chất BEAM. Với bà, khoảng cách giữa việc đã làm đúng mọi thứ mà vẫn cảm thấy không khỏe từng trở thành một vấn đề nghiêm trọng.

Khoảng 10 năm trước, trong lúc đang làm việc tại một công ty với áp lực cao, bà bắt đầu gặp phải tình trạng tiêu hóa ngày càng kém và mệt mỏi kéo dài, rồi dần dần là mất ngủ, sương mù não, viêm xoang tái phát và sức khỏe răng miệng suy giảm. Dù đã gặp nhiều bác sĩ, bà cho biết tình trạng đã lâu không cải thiện, và cuối cùng bà phải nghỉ việc.

Mọi thứ chỉ thay đổi khi bà bắt đầu dùng các sản phẩm “bổ sung khoáng chất”. Trong khoảng tám tháng, các triệu chứng thuyên giảm hoàn toàn, với những cải thiện được bác sĩ ghi nhận. Bà Alan chia sẻ với The Epoch Times: “Nha sĩ của tôi đã phải thốt lên: ‘Trời ơi'”.

Trải nghiệm đó đã thôi thúc bà tìm hiểu sâu hơn về khoáng chất và sinh học. Điều phát hiện ra không phải là kiến thức mới, mà là điều thường bị bỏ qua: khoáng chất chính là những động lực thầm lặng, nhỏ bé của cơ thể.

“Nếu cơ thể thiếu khoáng chất, mọi thứ đơn giản là không hoạt động được. Nó giống như một động cơ. Bản thân động cơ ấy chính là khoáng chất”, ông Bryan Quoc Le, tiến sĩ khoa học và công nghệ thực phẩm, đồng thời là nhà khoa học thực phẩm và chuyên gia tư vấn, chia sẻ với The Epoch Times.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc bạn có nạp đủ khoáng chất hay không, mà còn ở việc tế bào của bạn có thực sự sử dụng được chúng hay không.

Điều xảy ra khi tế bào cạn kiệt khoáng chất

Để hiểu rõ vấn đề này, cần nhìn vào ty thể, nhà máy năng lượng của tế bào, nơi chuyển hóa các chất dinh dưỡng từ thức ăn thành ATP, phân tử đóng vai trò là dạng năng lượng chính mà cơ thể có thể sử dụng. Đây là một quá trình nhiều bước, phụ thuộc rất lớn vào các enzyme, mà phần lớn enzyme lại cần khoáng chất mới hoạt động được. Nhiều khoáng chất đóng vai trò là đồng yếu tố, tức những “trợ thủ” giúp enzyme được kích hoạt và thực hiện các chức năng quan trọng trong cơ thể.

“Khoáng chất có ảnh hưởng rất lớn đến enzyme. Về bản chất, các enzyme này đơn giản là không hoạt động nếu bạn bị thiếu khoáng chất”, bác sĩ Aaron Erez, chuyên ngành y học chức năng, cho biết.

Khi lượng khoáng chất sẵn có trong cơ thể thấp, hiệu suất hoạt động của ty thể cũng giảm theo. Tình trạng kém hiệu quả này không phải lúc nào cũng biểu hiện qua một triệu chứng rõ rệt, mà thường xuất hiện đồng thời trên nhiều hệ cơ quan: mệt mỏi kéo dài dù đã nghỉ ngơi, sương mù não và khó tập trung, ngủ không ngon dù cơ thể đã kiệt sức, hệ miễn dịch suy yếu nên dễ tái phát nhiễm trùng, cùng với chuột rút cơ, thay đổi tâm trạng và tăng nhạy cảm với căng thẳng.

Không có triệu chứng nào trong số này là dấu hiệu đặc trưng riêng cho tình trạng thiếu khoáng chất. Tuy nhiên, một số bác sĩ làm việc trong lĩnh vực y học chức năng cho biết họ thường gặp nhóm triệu chứng này ở những bệnh nhân có khả năng hấp thu kém hoặc khẩu phần ăn thiếu dưỡng chất (chẳng hạn ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, ít thực phẩm toàn phần).

Khoảng trống khoáng chất trong thực phẩm hiện đại

Ngay cả khi ăn nhiều rau củ quả, lượng khoáng chất bạn thực sự nạp vào vẫn có thể ít hơn bạn tưởng.

Một bài tổng quan năm 2024 đăng trên tạp chí Foods lập luận rằng mật độ dinh dưỡng trong các loại cây trồng hiện đại đã suy giảm đáng kể, phần lớn do hệ thống nông nghiệp ưu tiên sản lượng hơn giá trị dinh dưỡng. Việc lai tạo giống cây trồng năng suất cao, cùng với các phương thức canh tác công nghiệp thâm canh, được cho là đã làm suy thoái chất lượng đất và giảm hàm lượng khoáng chất trong rau củ quả ngày nay.

Một nghiên cứu năm 2021 theo dõi hàm lượng khoáng chất trong rau củ quả tại Anh từ năm 1940 đến 2019 ghi nhận mức sụt giảm đáng kể của natri, sắt, đồng và magie trong suốt giai đoạn này.

Nguyên nhân nằm ở chỗ nền nông nghiệp công nghiệp chỉ bổ sung những loại phân bón giúp cây phát triển, chứ không bù đắp lại toàn bộ các loại khoáng chất khác trong đất. Nói cách khác, đất chỉ bị khai thác mà không được hoàn trả.

Ông Le nói: “Khi bạn trồng 100 triệu mẫu Anh chỉ một loại cây, đất sẽ bị khai thác hết lần này đến lần khác. Bạn không thể cứ rút cạn dinh dưỡng từ đất rồi hy vọng nó tự phục hồi”.

Xu hướng ưa chuộng thực phẩm chế biến sẵn của người tiêu dùng càng khiến vấn đề trầm trọng hơn. Ông bổ sung: “Tất cả những thành phần tốt, mọi khoáng chất, đều nằm trong lớp vỏ cám mà chúng ta loại bỏ đi vì chúng ta thích vị của bánh mì trắng”.

Những khoáng chất nào thường bị thiếu hụt nhất?

Nhu cầu khoáng chất khác nhau tùy từng người, nhưng có một số loại thường bị thiếu hụt hơn hẳn so với phần còn lại.

“Nếu phải chọn ra ba hoặc bốn loại, tôi nghĩ đó là sắt, magie, kẽm và đồng”, bác sĩ Erez cho biết khi mô tả những tình trạng thiếu hụt mà ông thường gặp nhiều nhất ở bệnh nhân.

Ông lưu ý rằng magie nói riêng đã trở thành vấn đề phổ biến ở hầu hết mọi người. Khoáng chất này đóng vai trò trung tâm trong hơn 300 chức năng của cơ thể, bao gồm chuyển hóa năng lượng, hoạt động cơ bắp và điều hòa hệ thần kinh. Căng thẳng kéo dài làm tăng tốc độ tiêu hao magie, vì cortisol khiến cơ thể đào thải magie nhiều hơn.

Ông giải thích: “Đó là vì con người đang phải chịu căng thẳng mạn tính, và cortisol, hormone gây căng thẳng, khiến cơ thể tiêu hao magie nhanh hơn nhiều”.

Kẽm giữ vai trò then chốt trong chức năng miễn dịch và hoạt động của enzyme, và đồng tham gia vào quá trình sản xuất năng lượng và chuyển hóa sắt. Sắt và magie cũng giúp ty thể tạo ra năng lượng cho cơ thể. Mất cân bằng các khoáng chất này có thể góp phần gây ra các triệu chứng như mệt mỏi, rối loạn miễn dịch và suy giảm khả năng phục hồi mô.

Nhu cầu của mỗi người là khác nhau, và việc biết bắt đầu từ đâu cũng quan trọng không kém. Bác sĩ Erez khuyên: “Tôi thực sự khuyến khích mọi người nên đi làm xét nghiệm sức khỏe chức năng để có dữ liệu cụ thể về bản thân”, tức là thực hiện một loạt xét nghiệm máu và các xét nghiệm chuyên sâu để đánh giá tình trạng dưỡng chất.

Cách khắc phục tình trạng thiếu hụt

Nạp đủ khoáng chất không chỉ phụ thuộc vào việc bạn ăn gì. Cơ thể còn phải hấp thu và sử dụng được những khoáng chất ấy. Vì các khoáng chất hoạt động phối hợp với nhau, việc đa dạng hóa nguồn thực phẩm toàn phần sẽ giúp bổ sung đầy đủ những loại khoáng chất.

Khẩu phần ăn

Ông Le khuyên nên ăn nhiều rau củ quả với đủ màu sắc đa dạng, đồng thời ưu tiên nông sản theo mùa, trồng tại địa phương, để giúp bổ sung đầy đủ các loại khoáng chất. Theo ông, nông sản theo mùa, trồng tại chỗ thường được thu hoạch gần với thời điểm điều kiện sinh trưởng tối ưu nhất.

Ông nói: “Đó là thời điểm vàng khi loại rau củ quả ấy tích lũy được lượng khoáng chất tối đa”.

Ông Le cũng chỉ ra rằng cách chế biến thực phẩm cũng ảnh hưởng đến mức độ cơ thể có thể tiếp cận được các dưỡng chất.

Ăn thực phẩm lên men là một cách ít được chú ý nhưng giúp khoáng chất dễ hấp thu hơn. Quá trình lên men giúp phá vỡ cấu trúc thực vật, vốn là thứ khiến khoáng chất khó được cơ thể tiếp cận và hấp thu.

Ông Le chia sẻ thêm: “Cơ thể chúng ta thực ra rất kém trong việc phân giải chất xơ thực vật và hấp thu khoáng chất. Nhưng thực phẩm lên men có thể phân giải những chất đó và đưa vào hệ thống của chúng, rồi cơ thể chúng ta sẽ tiêu hóa những thực phẩm lên men ấy. Như vậy là khép kín được cả vòng tuần hoàn”.

Một nguồn khoáng chất khác thường bị bỏ qua chính là vỏ và da của nông sản, nơi khoáng chất có xu hướng tích tụ. “Vỏ khoai tây rất giàu kali”, ông Le lưu ý. Ông khuyên nên ăn cả vỏ nếu có thể, tốt nhất là từ nông sản hữu cơ, vì thuốc trừ sâu cũng có xu hướng tích tụ ở lớp vỏ ngoài này.

Khả năng hấp thu

Dù thực phẩm có chứa bao nhiêu khoáng chất cũng vô nghĩa nếu cơ thể không hấp thu được chúng. Trong quá trình này, axit dạ dày đóng vai trò then chốt, vì nó kích hoạt các enzyme tiêu hóa giúp phân giải thức ăn và giải phóng khoáng chất để hấp thu. Khi nồng độ axit thấp, quá trình này sẽ kém hiệu quả hơn.

Điều này đặc biệt liên quan đến những người đang dùng thuốc ức chế bơm proton, viết tắt là PPI, một nhóm thuốc giảm tiết axit được sử dụng rộng rãi. Bác sĩ Erez cho biết: “Thuốc PPI làm giảm axit dạ dày nhiều đến mức bạn không thể hấp thu đủ những khoáng chất đáng lẽ phải hấp thu được”.

Ông cũng lưu ý rằng axit dạ dày tự nhiên suy giảm theo tuổi tác, điều này phần nào lý giải vì sao tình trạng thiếu khoáng chất phổ biến hơn ở người lớn tuổi. Vì vậy, bác sĩ Erez khuyên nên xét nghiệm để phát hiện sớm những khoảng trống dinh dưỡng có thể xảy ra.

Một yếu tố lớn khác có thể cản trở khả năng hấp thu khoáng chất là tình trạng viêm.

“Mức độ ảnh hưởng của viêm đến khả năng hấp thu khoáng chất là rất đáng kinh ngạc”, ông Le cho biết. Khi mô ruột bị viêm, cơ thể sẽ ưu tiên việc phục hồi tổn thương hơn là hấp thu dưỡng chất.

“Nếu tế bào và mô ruột đang gặp khó khăn, chúng sẽ không còn quan tâm đến việc hấp thu thêm bất cứ thứ gì khác”, ông nói.

Ông khuyên nên loại bỏ các thực phẩm gây viêm như đồ ăn chế biến sẵn và rượu bia. “Rượu bia không tương thích với việc hấp thu khoáng chất. Nếu bạn uống rượu, khoáng chất gần như sẽ bị đào thải hết. Việc bắt gan và dạ dày phải xử lý cùng lúc cả hai việc đó thực sự rất nặng nề”, ông nói.

Các yếu tố lối sống như kiểm soát căng thẳng và duy trì giấc ngủ tốt cũng giúp kiểm soát tình trạng viêm.

Đôi khi cơ thể chỉ có thể hấp thu một lượng nhất định của một dưỡng chất, nếu lúc đó có một dưỡng chất khác xuất hiện với nồng độ cao sẽ xảy ra hiện tượng cạnh tranh hấp thu. Điều này hoàn toàn không đáng ngại khi bạn hấp thụ khoáng chất từ thực phẩm toàn phần, nhưng lại có thể trở thành vấn đề lớn nếu lạm dụng thực phẩm bổ sung liều cao.

Thực phẩm bổ sung

Uống thực phẩm bổ sung liều cao mà không biết cơ thể mình đang thiếu đủ ra sao rất dễ gây mất cân bằng. Lúc đó, hậu quả nó để lại cũng đáng sợ chẳng kém gì căn bệnh thiếu chất ban đầu.

Bà Alan cho biết: “Cơ thể luôn vận hành dựa trên sự cân bằng. Nó giống như một khu rừng. Nếu bạn đổ cả một xe magie xuống nền rừng, cây cối ở đó sẽ không thể phát triển tốt được”.

Một nhóm sản phẩm đang được chú ý trong lĩnh vực này là các hợp chất fulvic và humic, những hợp chất có nguồn gốc từ chất hữu cơ phân hủy trong đất. Vì khó nạp được một lượng đáng kể từ thực phẩm thông thường, chúng thường được bán dưới dạng dung dịch nhỏ giọt, bột hoặc viên nang. Đây chính là loại thực phẩm bổ sung khoáng chất mà bà Alan cho là đã giúp khôi phục sức khỏe của mình.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên tạp chí Antioxidants cho thấy các hợp chất humic có thể giúp tăng khả năng hấp thu dưỡng chất ở thực vật, nhưng bằng chứng trên cơ thể người hiện vẫn còn hạn chế.

Hiện tại, lựa chọn tốt nhất vẫn là xây dựng một nền tảng dinh dưỡng vững chắc, chú ý đến sức khỏe đường ruột và các yếu tố lối sống ảnh hưởng đến khả năng hấp thu, đồng thời chỉ sử dụng thực phẩm bổ sung khi thực sự cần thiết hoặc có sự hướng dẫn của bác sĩ.

Cốt lõi của sức khỏe tế bào vẫn luôn bắt nguồn từ những gì chúng ta đặt lên đĩa ăn của mình. Nếu khoáng chất là động cơ của cơ thể, thì thực phẩm giàu dinh dưỡng chính là nhiên liệu hảo hạng nuôi dưỡng động cơ ấy.

Như ông Le đã nói: “Một khu chợ nông sản địa phương chính là bước khởi đầu tốt”.

Theo Jennifer Sweenie, The Epoch Times