Bữa tối gia đình giúp giảm nguy cơ dùng chất gây nghiện ở thanh thiếu niên

Các bữa tối trong gia đình có thể tạo không gian cho sự kết nối, hình thành thói quen và tăng tính trách nhiệm. Những yếu tố này giúp giảm nguy cơ dùng chất gây nghiện ở thanh thiếu niên.

Theo một nghiên cứu trên hơn 2.000 thanh thiếu niên, bữa tối gia đình không chỉ đơn thuần là thời điểm mọi người quây quần bên bàn ăn mà còn có thể góp phần làm giảm nguy cơ sử dụng rượu, thuốc lá điện tử hoặc cần sa ở thanh thiếu niên.

Nghiên cứu được công bố trên Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma (Tập san Nghiên cứu về Xâm hại, Ngược đãi và Sang chấn) cho thấy những thanh thiếu niên sống trong các gia đình có bữa tối vui vẻ với những cuộc trò chuyện cởi mở và ít bị phân tâm bởi các thiết bị điện tử có xu hướng uống rượu, hút thuốc lá điện tử hoặc cần sa ít hơn khoảng 20% ​​đến 30% so với bạn bè cùng trang lứa.

“Điều quan trọng không nằm ở món ăn, thời gian hay bối cảnh mà là mối quan hệ và sự tương tác giữa cha mẹ và con cái được nuôi dưỡng từ những bữa ăn này”, bà Margie Skeer, Giáo sư kiêm Chủ nhiệm Khoa Y tế Công cộng và Y học Cộng đồng tại Trường Y, đồng thời là tác giả chính của nghiên cứu, cho biết trong một thông cáo báo chí.

Trong các nghiên cứu trước đó, Giáo sư Skeer và cộng sự nhận thấy việc khuyến khích các bữa ăn gia đình thường xuyên có thể giúp giảm các yếu tố nguy cơ sớm dẫn đến việc sử dụng chất gây nghiện ở thanh thiếu niên.

Tuy nhiên, điều này không còn đúng với những thanh thiếu niên từng trải qua các nghịch cảnh nghiêm trọng.

Điều gì tạo nên một bữa tối “chất lượng cao”?

Các nhà nghiên cứu đã khảo sát 2.090 thanh thiếu niên tại Hoa Kỳ, từ 12 đến 17 tuổi cùng với cha mẹ nhằm đánh giá về thực tế diễn ra trong các bữa tối gia đình.

Nghiên cứu đã đo lường “chất lượng bữa tối” theo thang điểm 6 mức, từ rất thấp đến rất cao, dựa trên:

• Mức độ trò chuyện nhiều hay ít trong bữa ăn
• Cảm nhận về sự dễ chịu của bữa tối
• Tần suất dùng điện thoại hoặc màn hình
• Có hay không tham gia vào các công việc như dọn bàn, thu dọn và rửa bát.

Mỗi mức tăng một điểm trong thang đo chất lượng bữa tối tương ứng với việc giảm khoảng 17% khả năng sử dụng rượu hoặc cần sa và giảm 9% khả năng sử dụng thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, mức trung bình này che giấu những khác biệt đáng kể tùy theo trải nghiệm sống của thanh thiếu niên. “Những phát hiện này củng cố thêm bằng chứng về giá trị của bữa ăn gia đình như một giải pháp thực tiễn và tiếp cận nhằm giảm nguy cơ sử dụng chất gây nghiện ở thanh thiếu niên”, giáo sư Skeer cho biết.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng hiệu quả bảo vệ của bữa tối gia đình phụ thuộc rõ rệt vào trải nghiệm sống của thanh thiếu niên. Chẳng hạn như có thành viên gia đình dùng chất gây nghiện hoặc mắc bệnh tâm thần, cha mẹ ly hôn, tiếp xúc với bạo lực hoặc thường xuyên bị chỉ trích về ngoại hình. 

• Ở những em không trải qua nghịch cảnh, mỗi mức tăng chất lượng bữa tối đều liên quan đến việc giảm khoảng 30% tỷ lệ uống rượu, hút thuốc lá điện tử và cần sa.
• Ở nhóm có mức nghịch cảnh thấp đến trung bình, chất lượng bữa tối vẫn mang lại tác dụng bảo vệ, nhưng hiệu quả ở mức độ khiêm tốn hơn.
• Trong khi đó, ở nhóm có mức nghịch cảnh cao – tức đã trải qua từ bốn yếu tố bất lợi trở lên – chất lượng bữa tối hầu như không mang lại hiệu quả bảo vệ đáng kể.

Vì sao bữa tối gia đình có tác dụng và khi nào thì không ?

Các thói quen sinh hoạt chung trong gia đình tạo điều kiện cho giao tiếp và giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về cuộc sống của con cái trong giai đoạn thanh thiếu niên. Đây là thời điểm các em dành nhiều thời gian cho bạn bè hơn và ít ở nhà hơn. Việc duy trì các bữa ăn đều đặn góp phần thiết lập cảm giác an toàn về mặt cảm xúc và tính ổn định, đồng thời tạo ra một không gian thoải mái và duy trì kết nối.

Trong một nghiên cứu riêng công bố năm 2025 trên nhóm thanh thiếu niên 15 – 16 tuổi tại Los Angeles, nhà tâm lý học phát triển Danny Rahal nhận thấy các bữa ăn gia đình dường như mang lại một tác động đặc thù, vượt ra ngoài việc đơn thuần dành thời gian bên nhau. Ông đã kiểm định các yếu tố như sự hỗ trợ từ cha mẹ, mức độ gắn kết gia đình và tổng thời gian dành cho gia đình.

“Điều này thực sự cho thấy bữa ăn gia đình có một giá trị riêng biệt, vượt ra ngoài việc chỉ cải thiện chất lượng mối quan hệ”, ông Rahal, Phó Giáo sư Tâm lý học tại Đại học California, Santa Cruz và là Giám đốc Phòng thí nghiệm Công bằng Sức khỏe ở Thanh thiếu niên, chia sẻ với tờ The Epoch Times.

Theo Phó Giáo sư Rahal, hiệu quả này một phần đến từ các cuộc trò chuyện diễn ra quanh bàn ăn và một phần đến từ cách các bữa ăn giúp định hình cấu trúc sinh hoạt hàng ngày. Việc cùng ngồi ăn tạo điều kiện cho những trao đổi tự nhiên về trường học, tình bạn và các yếu tố gây căng thẳng hàng ngày, đồng thời thiết lập những thói quen có thể làm gián đoạn thời gian tương tác với bạn bè đồng trang lứa.

“Nếu một người thường xuyên dùng chất gây nghiện, sẽ rất khó che giấu điều đó với gia đình khi họ vẫn phải thực hiện các công việc được giao vào cuối ngày”, ông nói.

Ông lưu ý rằng việc sử dụng chất gây nghiện ở giai đoạn sớm thường mang tính xã hội hơn là xuất phát từ căng thẳng về cảm xúc, đặc biệt trong giai đoạn ban đầu. Những kỳ vọng mang tính thường xuyên liên quan đến việc chuẩn bị bữa ăn, ăn uống và dọn dẹp có thể hạn chế cơ hội thử nghiệm, đồng thời khiến việc sử dụng thường xuyên trở nên khó che giấu hơn.

“Việc duy trì một thói quen hàng ngày dành thời gian cho gia đình thực sự có thể làm gián đoạn các hoạt động với bạn bè đồng trang lứa theo hướng có lợi cho thanh thiếu niên”, ông nói thêm.

Mức độ tham gia đóng vai trò rất quan trọng. Trong nghiên cứu của ông, hiệu quả bảo vệ được ghi nhận rõ rệt hơn ở nữ giới. Điều này cho thấy rằng khi thanh thiếu niên được khuyến khích tham gia vào các hoạt động liên quan đến bữa ăn, như chuẩn bị thức ăn, tham gia trò chuyện hoặc dọn dẹp, các em có xu hướng cảm thấy có trách nhiệm hơn và gắn kết hơn với cuộc sống gia đình hơn. 

Tiến sĩ Sharon Levy, Trưởng khoa Y học Nghiện tại Bệnh viện Nhi Boston, người không tham gia vào nghiên cứu, cho rằng những thói quen thường nhật này là yếu tố cốt lõi tạo nên tác dụng bảo vệ. 

Bà cho biết với The Epoch Times: “Bữa tối gia đình là cơ hội tuyệt vời để có những cuộc trò chuyện tự nhiên, qua đó giúp xây dựng tình cảm gia đình. Khi điều này được duy trì thường xuyên, cha mẹ có thể hiểu rõ hơn về những gì đang xảy ra trong cuộc sống của con cái, nắm bắt được suy nghĩ, quan điểm ​​và cảm xúc của trẻ, đồng thời chia sẻ suy nghĩ của chính mình. Các giá trị được truyền tải thông qua những cuộc trò chuyện như vậy mang lại tác dụng bảo vệ đối với tất cả thanh thiếu niên”.

Khi bữa tối là chưa đủ

Khi tồn tại các nghịch cảnh nghiêm trọng, như bạo lực thể chất hoặc tình dục trong mối quan hệ hẹn hò, cha mẹ sử dụng chất gây nghiện hoặc thành viên nào đó trong gia đình mắc bệnh tâm thần nặng, thanh thiếu niên có thể rút lui khỏi các hoạt động gia đình, gặp khó khăn trong giao tiếp hoặc tìm đến chất gây nghiện trong những bối cảnh khác. Trong những trường hợp này, ngay cả việc duy trì bữa tối đều đặn cũng có thể không đủ để tạo ra sự hỗ trợ cần thiết nhằm đối phó với áp lực mà các em phải đối mặt.

“Đối với thanh thiếu niên lớn lên trong môi trường khó khăn, tác dụng bảo vệ của bữa tối gia đình không thể hoàn toàn vượt qua các yếu tố khác trong cuộc sống của họ”, Tiến sĩ Levy cho biết. Đối với nhóm này, bà khuyến nghị nên tham vấn tư vấn tâm lý hoặc dành thời gian thường xuyên với một người lớn đáng tin cậy như người cố vấn, huấn luyện viên hoặc cố vấn học đường. 

Bà chia sẻ: “Việc tham gia các hoạt động có cấu trúc thông qua trường học, trung tâm cộng đồng hoặc các tổ chức tôn giáo cũng có thể mang lại tác động tích cực đối với sức khỏe tinh thần và hành vi”, bà nói.

Các bước thực hành trong và ngoài bữa ăn

Đối với nhiều gia đình, việc duy trì các bữa ăn đều đặn, không bị gián đoạn bởi các yếu tố gây xao nhãng vẫn là một giải pháp đơn giản trong đời sống hàng ngày nhưng có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể. Việc hạn chế sử dụng điện thoại trên bàn ăn, khuyến khích thanh thiếu niên tham gia vào việc lên kế hoạch hoặc chuẩn bị bữa ăn và tập trung vào cuộc trò chuyện giúp bữa tối trở nên thú vị hơn và tự nhiên hơn.

Việc tạo dựng một bầu không khí thoải mái, thân thiện mà không gây áp lực phải trao đổi về điểm số, hành vi hay các vấn đề có thể giúp các em duy trì việc ăn tối với gia đình. Những câu hỏi mở, chẳng hạn như hỏi về điều gì khiến các em bất ngờ trong ngày hoặc điều các em đang mong đợi, có thể giúp cuộc trò chuyện diễn ra một cách tự nhiên.

Tuy nhiên, các bữa ăn chung không phải là thời điểm duy nhất có ý nghĩa. Theo tiến sĩ Levy, ngay cả những khoảnh khắc bình thường như đưa đón con, cùng nhau làm việc vặt hoặc chờ đợi một cuộc hẹn, cũng có thể trở thành cơ hội để kết nối nếu giảm thiểu yếu tố gây xao nhãng và duy trì sự chú ý chung. Những thời điểm này có thể củng cố các cơ chế bảo vệ tương tự như bữa tối gia đình, đặc biệt là đối với những gia đình có các lịch trình bận rộn khiến việc ăn cơm thường xuyên cùng nhau trở nên khó khăn.

Bà chia sẻ thêm: “Không phải mọi cuộc trò chuyện đều cần xoay quanh những chủ đề quan trọng. Chỉ cần cùng chia sẻ sự quan tâm lẫn nhau cũng đã tạo nền tảng cho những mối quan hệ bền vững”.

Theo The Epoch Times