Các thuật toán đang tái định hình bộ não của chúng ta như thế nào?

Hiện tượng “thối não” là có thật, và được thiết kế có chủ đích. Bạn chỉ định lướt điện thoại trong hai phút. Nhưng 45 phút sau, bạn nhận ra mình đang xem video về chú mèo của một người xa lạ, và thậm chí không nhớ nổi tại sao mình lại bấm vào đó. Điều này không hề ngẫu nhiên, những đội ngũ kỹ sư tinh nhuệ nhất thế giới đang lao vào cuộc chiến mỗi ngày để giành lấy sự chú ý của bạn, và gần như chắc chắn bạn đang là người thua cuộc.

• Điều gì xảy ra khi việc học truyền thống bị thay thế bởi công nghệ màn hình?

Ít nhất thì đây là góc nhìn của ngày càng nhiều chuyên gia khi họ cho rằng các nền tảng mạng xã hội đang vận hành bằng thuật toán không chỉ thu hút chúng ta, mà còn tái định hình cách bộ não hoạt động, có lẽ là theo chiều hướng xấu đi.

Cách thức thuật toán vận hành

Để hiểu thuật toán tác động đến bộ não ra sao, trước tiên cần hiểu chúng được thiết kế để làm gì.

Trên các mạng xã hội, thuật toán hoạt động như những biên tập viên vô hình. Chúng liên tục phân loại, lọc và quyết định những gì người dùng sẽ nhìn thấy dựa trên những quy tắc được thiết lập sẵn, nhằm dự đoán loại nội dung nào sẽ giữ chân người dùng trong nền tảng lâu nhất. Mỗi lượt thích, mỗi lần dừng xem, mỗi cú cuộn màn hình hay lượt nhấp chuột đều trở thành một tín hiệu gắn liền với hồ sơ người dùng. Hệ thống sẽ dùng dữ liệu này để dự đoán với độ chính xác đáng kinh ngạc, rằng nội dung nào sẽ khiến người dùng bị cuốn vào và tiếp tục quay lại.

Ông Alexander Bell, một diễn giả quốc tế và là người ủng hộ cho sức khỏe tinh thần trong kỷ nguyên số, chia sẻ điều bất ngờ với tờ The Epoch Times: “Trong vài trường hợp được ghi nhận, các thuật toán mạng xã hội đã dự đoán chính xác việc người dùng đang mang thai trước khi họ kịp thông báo cho bạn đời, bạn bè, hay thậm chí là bác sĩ của mình. Từ đó, hệ thống sẽ gửi đến họ các quảng cáo, nội dung và gợi ý các video, podcast về nuôi dạy con cái”.

Ông Bell cho biết, những dự đoán này được xây dựng từ những manh mối kỹ thuật số cực kỳ nhỏ. Ngay cả một nhịp dừng ngắn ngủi hay ánh nhìn lướt qua một bài đăng cũng có thể biểu thị cho một sở thích, sự quan tâm hoặc một phản ứng cảm xúc.

Hầu hết quá trình này diễn ra thông qua những tính năng thiết kế mà người dùng không bao giờ trực tiếp nhìn thấy, thường được gọi là hệ thống backend (hệ thống quản trị phía sau) hoặc kiến trúc hệ thống. Các hệ thống này kiểm soát những bài viết được gợi ý, thứ tự hiển thị của bảng tin (newsfeed), các tài khoản được đề xuất, quảng cáo nhắm đích, các chủ đề thịnh hành, thông báo, và cả các số liệu tương tác như lượt thích, lượt xem hồ sơ hay lượt hiển thị.

“Người dùng ở lại càng lâu, quảng cáo càng hiển thị nhiều, thì càng tạo ra nhiều dữ liệu. Dữ liệu này tiếp tục tinh chỉnh và nâng cấp thuật toán để cung cấp nhiều nội dung thu hút hơn nữa, từ đó bắt đầu một vòng lặp mới”, ông Bell nói thêm.

Kenneth Schlenker, người từng đảm nhiệm các vai trò quản lý sản phẩm và dữ liệu tại Google (thuộc các mảng Maps, YouTube và AdWords), và sau này là nhà sáng lập một công ty quản lý thời gian sử dụng màn hình, đã chia sẻ với tờ The Epoch Times: “Dữ liệu của chúng tôi cho thấy đa số trưởng hợp sử dụng màn hình quá lâu diễn ra trong các phiên mà người dùng không hề đưa ra quyết định chủ ý là sẽ tiếp tục xem. Họ chỉ đơn giản là… không dừng lại”.

“Khoảng cách giữa những gì mọi người muốn làm và những gì thực sự làm — đó chính là chiến thắng của thuật toán”.

Hiện tượng “Thối não”

Mục tiêu duy nhất của thuật toán là sự tương tác.

“Thuật toán không quan tâm đến sự hài lòng, học hỏi hay sức khỏe tinh thần của bạn, nó chỉ cần sự tương tác,” ông Schlenker nhấn mạnh.

Theo thời gian, điều này có thể ảnh hưởng đến cả hành vi lẫn cách bộ não hoạt động và thích nghi. Sự thỏa mãn tức thì mà các nền tảng kỹ thuật số mang lại sẽ thôi thúc người dùng tìm kiếm những nội dung ngày càng kích thích hơn, để đạt được cùng một mức độ “nghiện”. Bản chất này tạo ra một vòng xoáy tiêu thụ nội dung vô tận, dần dần làm trơ lì cảm xúc và hủy hoại khả năng tập trung của chúng ta.

Những thay đổi này có thể dẫn đến các hệ lụy sâu rộng hơn, đặc biệt là ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi. Việc lạm dụng những thiết bị màn hình có liên quan đến làm suy giảm sự phát triển của não bộ và có khả năng đẩy nhanh quá trình suy giảm nhận thức sớm. Tiếp xúc lâu dài với các nội dung kỹ thuật số nhanh và rời rạc cũng có thể làm giảm khả năng điều hoà cảm xúc.

Đồng thời, nó lấn át các hoạt động có lợi cho sức khỏe não bộ, chẳng hạn như tư duy sâu và sự suy ngẫm. Ông Schlenker chỉ ra: “Ngưỡng chịu đựng sự nhàm chán bị hạ thấp. Bạn cảm thấy khó ngồi yên đọc một cuốn sách. Ngay cả ngồi yên tĩnh một chỗ cũng gây bứt rứt, khó chịu”.

Ông khẳng định đây không phải là do điểm yếu cá nhân hay thiếu nghị lực, mà thực chất là do cơ chế thích ứng của não bộ đang chống lại chính chúng ta. Não bộ, theo đúng nghĩa đen, đang tự tái cấu trúc để thích nghi hoàn toàn với các chu kỳ dopamine mới.

Mối lo ngại này đã trở nên lớn đến mức xã hội đã khai sinh ra một thuật ngữ mới để gọi tên nó: “brain rot” (thối não). Đây là từ của năm’ vào năm 2024 do Từ điển tiếng Anh Oxford vinh danh, được hiểu rộng rãi là tình trạng suy giảm nhận thức và cảm xúc, hệ quả từ việc liên tục tiếp xúc trong thời gian dài với những nội dung số vô thưởng vô phạt, lặp đi lặp lại và bị thao túng bởi thuật toán.

“Ở cấp độ xã hội, chúng ta đang thực hiện một thí nghiệm chưa từng có tiền lệ đối với sự chú ý của con người”, ông Schlenker nhận định.

Những thay đổi hiệu quả nhất

Cho đến khi các nền tảng thực sự cải cách, con người vẫn phải tự tìm cách giảm thiểu tác động từ các hệ thống mà họ không thể kiểm soát hoàn toàn.

Ông Schlenker cho rằng không thể bảo vệ bản thân nếu chỉ dựa vào ý chí cá nhân: “Và việc coi đây là một vấn đề thuộc về ý chí chính là điều mà các nền tảng mong muốn, vì nó đổ lỗi hoàn toàn lên người dùng”.

Ông coi đây là một cuộc chạy đua vũ trang. Một bên là bộ não con người với khả năng tập trung và tự chủ có hạn — đặc biệt là khi mệt mỏi, căng thẳng hoặc cô đơn, vốn là những thời điểm mọi người lướt điện thoại nhiều nhất. Bên còn lại là các hệ thống được đầu tư khổng lồ, được thiết kế bởi những đội ngũ kỹ sư tiên tiến nhất thế giới, xây dựng chỉ với mục đích dự đoán hành vi.

Chuyên gia Schlenker nhận định rằng, những thay đổi mang lại hiệu quả cao nhất thường đến từ việc tái thiết kế môi trường sống. Cốt lõi là triệt tiêu các yếu tố gây xao nhãng, tạo ra lực cản và chủ động gây khó dễ cho những thói quen xấu ngay tại thời điểm chúng sắp diễn ra. Phương pháp này bao gồm việc khóa hoặc giới hạn ứng dụng trong giờ làm việc, tắt tính năng cuộn trang vô tận, chuyển màn hình điện thoại sang chế độ trắng đen, hoặc cài đặt một khoảng trễ ngắn trước khi mở các ứng dụng gây nghiện.

Chính ông cũng đang áp dụng những nguyên tắc thiết kế này trong cuộc sống của mình bằng cách kiểm soát chặt chẽ thời gian dùng máy và thiết lập các khung giờ tập trung cố định. Chẳng hạn, trong khoảng thời gian làm việc từ 10 giờ sáng đến 3 giờ chiều mỗi ngày, ông sẽ khóa hoàn toàn các ứng dụng mạng xã hội và tin tức. Ngoài ra, ông còn định kỳ thực hiện những khoảng ‘lặng kỹ thuật số’ — thời điểm ông hoàn toàn ngắt kết nối và chỉ cho phép mình sử dụng các ứng dụng thiết yếu như nhắn tin, bản đồ và âm nhạc.

Ông bộc bạch: “Tôi nhận ra rằng chính mình cũng không hề có khả năng miễn nhiễm. Ngay cả là một người trực tiếp sáng lập ra công ty quản lý thời gian sử dụng thiết bị màn hình, tôi vẫn bắt gặp bản thân đang lướt màn hình một cách vô thức nếu không tự đặt ra cho mình những lằn ranh giới hạn”.

Các chiến lược hữu ích khác có thể kể đến như theo dõi thời gian sử dụng màn hình. Nhiều người thường bị sốc trước mức độ sử dụng của chính mình, và bản thân điều đó thường đóng vai trò như một hồi chuông cảnh tỉnh. Việc thay thế thời gian nhìn vào màn hình bằng các hoạt động thực tế cũng là một cách để khôi phục lại sự cân bằng, chẳng hạn như nghe nhạc, viết lách hoặc dành thời gian hòa mình vào thiên nhiên.

Một sự chuyển dịch có thể đang đến gần

Ông Bell tin rằng cục diện có thể đang bắt đầu thay đổi. Ông chia sẻ:

“Tôi tin rằng thế giới đang dần thức tỉnh trước những hệ lụy tiêu cực mà công nghệ có thể gây ra. Các thế hệ tương lai chắc chắn sẽ nhìn lại thời kỳ này và không khỏi bật cười trước việc chúng ta từng phung phí hàng giờ đồng hồ mỗi ngày chỉ để lướt tin độc hại và lên mạng xã hội”.

Trong khi đó, ông Schlenker hình dung ra một cách tiếp cận khác trong việc sử dụng thuật toán, một cách tiếp cận được xây dựng để mang lại lợi ích cho con người thay vì trục lợi từ họ.

Mọi người có thể tối ưu hóa công nghệ cho những kết quả mà họ thực sự cần như cập nhật thông tin mà không cảm thấy lo âu, duy trì kết nối mà không bị lãng phí hàng giờ đồng hồ, giải trí mà không có cảm giác bị thao túng.

Ông Schlenker nhận định, một mối quan hệ lành mạnh hơn giữa con người và công nghệ kỹ thuật số phải là một mối quan hệ có chủ đích thay vì là một thói quen mặc định: sử dụng các ứng dụng do bản thân lựa chọn thay vì bị lôi kéo bởi các thông báo, dừng lại khi bạn muốn dừng thay vì đợi đến khi ý chí kiệt quệ, và cảm thấy thoải mái sau khi sử dụng điện thoại thay vì cảm giác kiệt sức hay tội lỗi.

Ông Bell hy vọng tương lai sẽ trở nên cân bằng hơn so với hiện tại. Ông đúc kết:

“Chúng ta sẽ học hỏi được nhiều điều từ kỷ nguyên tiêu thụ quá mức và sáng tạo quá đà này. Và học được rằng, bất kể công nghệ có tiến bộ đến đâu, thì việc giữ được bản tính tự nhiên của con người mới là điều đáng quý nhất”. 

Theo Zena le Roux, The Epoch Times
Đại Hải biên dịch