Kiểu ngồi nào giúp bảo vệ trí não?

Nghiên cứu mới từ Thụy Điển chỉ ra rằng loại hoạt động chúng ta thực hiện trong lúc ngồi, chứ không phải bản thân việc ngồi, mới là yếu tố có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ và nguy cơ sa sút trí tuệ.

• Não bộ thường vội vàng kết luận – Cách để ngăn chặn điều đó

Hầu hết chúng ta đều ngồi phần lớn thời gian trong ngày, trên ghế sofa, sau bàn làm việc hay trên xe. Câu hỏi từ lâu luôn là: ngồi nhiều có hại cho bộ não không? Một nghiên cứu vừa công bố trên Tạp chí Y học Dự phòng Mỹ đặt ra một câu hỏi khác hơn, và câu trả lời cũng bất ngờ hơn: vấn đề không phải là thời gian ngồi, mà là chúng ta làm gì trong lúc ngồi.

Đây là lần đầu tiên giới khoa học phân biệt rõ ràng hai loại hành vi ngồi: ngồi thụ động (xem tivi, tiếp nhận thụ động) và ngồi tích cực (đọc sách, làm việc, kích thích tư duy). Kết quả ghi nhận được có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh sa sút trí tuệ hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba ở người cao tuổi trên toàn cầu.

Những phát hiện nổi bật từ nghiên cứu

Nghiên cứu đăng tải trên tập san Y học Dự Phòng Hoa Kỳ đã theo dõi gần 21.000 người trưởng thành trong độ tuổi 35–64 suốt 19 năm, từ 1997 đến 2016. Họ thu thập thông tin chi tiết về thói quen sinh hoạt, cách sử dụng thời gian ngồi, mức độ vận động thể chất và nhiều yếu tố sức khoẻ khác. Sau đó, đối chiếu toàn bộ với hồ sơ y tế và tử vong chính thức của Thụy Điển. Trong suốt thời gian theo dõi đã ghi nhận 569 ca mắc chứng sa sút trí tuệ.

Ba kết quả nổi bật từ nghiên cứu này:

•     Thứ nhất, mỗi giờ bổ sung dành cho hoạt động kích thích trí tuệ như đọc sách, làm việc sáng tạo, giải câu đố có liên quan đến mức giảm khoảng 4% nguy cơ sa sút trí tuệ. Mối liên hệ này đặc biệt rõ ràng ở nhóm tuổi 50–64.
•     Thứ hai, nếu thay thế một giờ ngồi thụ động bằng một giờ hoạt động trí tuệ trong khi các yếu tố lối sống khác không đổi, mức giảm nguy cơ liên quan sẽ lên tới 7%.
•     Thứ ba, nếu thêm một giờ hoạt động trí tuệ mỗi ngày và giữ nguyên tất cả các mức hoạt động khác, mức giảm nguy cơ sa sút trí tuệ là khoảng 11%.

Đáng chú ý là bản thân việc ngồi xem tivi không làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ. Nói cách khác, xem tivi không trực tiếp gây hại. Nhưng đó là khoảng thời gian não bộ không được kích thích, vì thế cơ hội bảo vệ nhận thức có thể bị bỏ qua.

“Cách chúng ta dùng trí óc trong lúc ngồi dường như là yếu tố then chốt quyết định sức khoẻ nhận thức về sau. Và điều đó có thể dự báo liệu bệnh sa sút trí tuệ có xuất hiện hay không”, ông Mats Hallgren, đồng tác giả nghiên cứu, nhận xét.

Kích thích tư duy là yếu tố then chốt bảo vệ nhận thức

Phát hiện này không gây bất ngờ với nhiều chuyên gia. Tiến sĩ David Perlmutter – bác sĩ thần kinh và tác giả nhiều cuốn sách bán chạy cho rằng điều quan trọng là tâm trí phải hoạt động, không nhất thiết phải là loại hoạt động cụ thể nào.

Bất cứ thứ gì đòi hỏi bạn suy nghĩ, tập trung và chủ động tham gia, từ đọc sách, viết lách, học điều mới đến giải câu đố hay xử lý vấn đề, đều mang lại lợi ích hơn so với tiếp nhận thụ động. Những hoạt động có giá trị nhất là những gì thách thức bạn một chút, buộc bạn học cái mới hoặc suy nghĩ theo hướng khác.

“Không có hoạt động ‘tốt nhất’ duy nhất. Điều quan trọng là bạn phải chủ động dùng não, thay vì để trí óc ở trạng thái thụ động”, ông Perlmutter nói.

Điều này phù hợp với khái niệm “dự trữ nhận thức” trong khoa học thần kinh. Những ai thường xuyên thách thức bộ não mình sẽ có sức đề kháng tốt hơn trước những tác động của tuổi tác và bệnh tật.

Tuy nhiên, cần lưu ý đây là nghiên cứu quan sát, không phải thử nghiệm can thiệp. Nghĩa là nó chỉ ra mối liên hệ, chứ chưa chứng minh quan hệ nhân quả. Không loại trừ khả năng những người chọn hoạt động trí tuệ vốn đã có nền tảng sức khỏe, học vấn hoặc lối sống tốt hơn.

Vận động thể chất đóng vai trò then chốt

Hành vi ngồi lâu là yếu tố nguy cơ phổ biến nhưng hoàn toàn có thể thay đổi được với nhiều vấn đề sức khỏe, bao gồm sa sút trí tuệ. Điều quan trọng cần hiểu là không phải mọi kiểu ngồi đều có mức rủi ro như nhau.

“Một số cách ngồi có thể làm tăng nguy cơ bệnh, trong khi những cách khác lại có tác dụng bảo vệ. Vì vậy, khi chúng ta lớn tuổi, điều quan trọng không chỉ là duy trì vận động thể chất mà còn phải tích cực kích thích trí tuệ, đặc biệt là trong những lúc đang ngồi”, ông Hallgren nhấn mạnh.

Kích thích trí tuệ, dù vậy, chỉ là một phần của bức tranh. Tiến sĩ Christopher U. Missling, nhà khoa học thần kinh, chỉ ra rằng cả hai loại hoạt động tác động lên não bộ theo những cơ chế khác nhau.

Các hoạt động trí tuệ trực tiếp rèn luyện mạng lưới nhận thức bằng cách kích thích trí nhớ, sự tập trung và khả năng giải quyết vấn đề. Vận động thể chất tác động theo hướng khác: tăng lưu thông máu lên não, giảm viêm nhiễm và hỗ trợ hình thành kết nối thần kinh mới (tính dẻo thần kinh).

“Tập thể dục có bằng chứng mạnh và nhất quán hơn trong việc giảm nguy cơ sa sút trí tuệ. Nhưng khi kết hợp vận động thường xuyên với những hoạt động ngồi đòi hỏi tư duy chủ động, hiệu quả bảo vệ não bộ dường như đạt mức cao nhất”, Tiến sĩ Missling kết luận.

Dù còn cần thêm nghiên cứu can thiệp để khẳng định quan hệ nhân quả, các phát hiện này gợi mở một hướng đi đáng cân nhắc khi nói đến trí não: ngoài việc tập luyện, những lúc ngồi có thể là cơ hội, không chỉ là rủi ro. Câu hỏi có lẽ không phải là ngồi bao lâu mà là ngồi để làm gì.