Tạp chí quốc tế đăng nghiên cứu thử nghiệm chỉnh sửa gen gây tranh cãi của Trung Quốc

Tạp chí quốc tế Cell hôm thứ Hai (26/10) đăng nghiên cứu thử nghiệm chỉnh sửa gen gây tranh cãi của Trung Quốc. Trong 4 trẻ tham gia, 2 em chuyển biến tốt, 1 em tử vong, 1 em rút khỏi thử nghiệm.

Công ty công nghệ sinh học Trung Quốc HuidaGene đăng trên Cell một bài nghiên cứu nhan đề “Liệu pháp chỉnh sửa gen trong cơ thể cho bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne: Các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm đầu tiên trên người”.

Bài báo cho thấy một thực tế nghiệt ngã: các liệu pháp thử nghiệm nhiều triển vọng vẫn hấp dẫn giới nghiên cứu lẫn các bậc cha mẹ, nhưng canh bạc thiếu minh bạch này có thể đặt cược cả mạng sống của trẻ.

Nghiên cứu này liên quan đến vụ một trẻ tử vong hồi tháng 8/2025 trong thử nghiệm chỉnh sửa gen ở Trung Quốc, mà một tạp chí quốc tế đã công bố. Đây cũng là một vụ việc y tế ở Trung Quốc được truyền thông nước ngoài đưa tin một năm sau khi bệnh nhân qua đời.

4 bé trai từ 4 đến 8 tuổi tham gia thử nghiệm lâm sàng

Theo bài nghiên cứu, 4 bé trai từ 4 đến 8 tuổi đã tham gia một thử nghiệm lâm sàng đánh giá HG302. Đây là liệu pháp chỉnh sửa gen đang trong giai đoạn nghiên cứu, dựa trên công nghệ CRISPR (công cụ cắt và sửa DNA), nhằm giúp cơ thể người bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne tạo lại dystrophin, một loại protein chống teo cơ. HG302 đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấp danh hiệu thuốc mồ côi (Orphan Drug), tức thuốc phát triển cho bệnh hiếm gặp.

Cả 4 bé trai Trung Quốc đều mắc bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (DMD), một bệnh di truyền hiếm gặp, và đều được điều trị bằng cùng một loại thuốc chỉnh sửa gen. Các liệu pháp hiện có chỉ giúp kiểm soát triệu chứng và làm chậm một phần diễn tiến của bệnh, chứ không chữa khỏi hay chặn được bệnh tiến triển. Vì vậy, người bệnh DMD về sau thường bị suy tim và suy hô hấp, tuổi thọ thông thường chỉ từ ngoài 20 đến khoảng 30 tuổi.

Hồ sơ HuidaGene đăng ký trên ClinicalTrials.gov, cơ sở dữ liệu thử nghiệm lâm sàng của Mỹ, cho thấy thử nghiệm bắt đầu từ tháng 11/2024 và dự kiến tuyển các bé trai 4–8 tuổi. Ban đầu, phần chính của thử nghiệm dự kiến hoàn tất vào tháng 8/2026, phần phân tích dữ liệu vào tháng 6/2027. Trong lần cập nhật cuối ngày 3/8/2026, công ty ghi thử nghiệm “vẫn đang tiến hành nhưng không còn tuyển [bệnh nhân]”.

ClinicalTrials.gov là một trong những hệ thống đăng ký thử nghiệm lâm sàng có ảnh hưởng quốc tế lớn nhất hiện nay, dùng để theo dõi và báo cáo kết quả thử nghiệm.

Dữ liệu thử nghiệm cho thấy kết quả nghiệt ngã và trái ngược nhau

Hơn một năm sau, hàng loạt dữ liệu nghiệt ngã và trái ngược nhau dần lộ ra.

2 bé trai đi lại tốt hơn. Trong 2 em còn lại, 1 em không cải thiện dáng đi và sau đó rút khỏi thử nghiệm. Em thứ tư bị ngừng tim 81 giờ sau khi được truyền thuốc vào tĩnh mạch, do cơn bão miễn dịch toàn thân nghiêm trọng (phản ứng miễn dịch dữ dội) và suy hô hấp.

Trước thử nghiệm, cả 4 bé trai đều tự đi lại được.

Trong nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột, tức giai đoạn thử trước khi dùng cho người, chỉ một mũi tiêm HG302 toàn thân đã giúp chỉnh sửa DNA bền vững ở cơ xương và cơ tim. Nhờ đó, sức bền vận động của chuột tăng rõ rệt, hiệu quả kéo dài hơn 6 tháng.

Trang web chính thức của HuidaGene cho biết bé trai đầu tiên tham gia thử nghiệm ngày 12/12/2024.

Ông Lục Anh Minh, đồng sáng lập kiêm CEO lúc bấy giờ của HuidaGene, nói: “Đây là thời khắc then chốt đối với HuidaGene và với cả lĩnh vực chỉnh sửa gen”.

Các nhà nghiên cứu chia 4 bé trai thành hai nhóm: 3 em dùng liều thấp, một em dùng liều cao. Liều cao gấp đôi liều thấp, tức 100 nghìn tỷ bộ gen virus cho mỗi kg thể trọng.

Trong thí nghiệm trước đó trên khỉ, nhóm liều cao cho hiệu quả chỉnh sửa gen rõ hơn nhóm liều thấp, đạt mức chỉnh sửa trúng đích cao.

Ở hai con khỉ được tiêm liều cao bằng mức dùng cho người, không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng nào.

Sau 12 tháng theo dõi, 2 bé trai ở nhóm liều thấp tăng lần lượt 8 điểm và 10 điểm trên thang đánh giá đi lại North Star (NSAA). Quãng đường các em đi được trong bài kiểm tra đi bộ 6 phút cũng lần lượt tăng thêm 106 m và 162 m.

NSAA là thang điểm gồm 17 mục, dùng để đánh giá khả năng vận động và đi lại của người bệnh DMD, như đứng, đi, chạy và leo.

Tổng điểm từ 0 đến 34, điểm càng cao thì chức năng vận động càng gần mức bình thường. Trong thử nghiệm lâm sàng, mức thay đổi từ 2 điểm trở lên thường được xem là có ý nghĩa về mặt lâm sàng.

Bé trai thứ ba ở nhóm liều thấp không cải thiện rõ.

Ở lần tái khám ngày thứ 180, triệu chứng của em không thay đổi, điểm NSAA giữ nguyên, còn quãng đường đi bộ 6 phút giảm 20 m.

Em đã chọn không tham gia lần tái khám ngày thứ 360.

Bé trai qua đời là người vào thử nghiệm sau cùng trong 4 em, bắt đầu từ ngày 30/7/2025.

Sau khi được truyền HG302 liều cao, trong vòng 24 giờ em bị đau bụng từng cơn. Đến khoảng giờ thứ 75, tình trạng của em xấu đi nhanh chóng, và em tử vong ở giờ thứ 81.

Cha mẹ em đã đồng ý cho khám nghiệm tử thi. Kết quả cho thấy nguyên nhân tử vong là hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS).

Sau khi bài báo được đăng, HuidaGene nói còn những hạn chế đáng kể

Hôm thứ Ba, một ngày sau khi bài báo xuất hiện trên tạp chí Cell, HuidaGene công bố kết quả nghiên cứu trên trang web chính thức của công ty.

“Các mô hình tiền lâm sàng hiện có còn những hạn chế đáng kể trong việc dự đoán và kiểm soát độc tính nghiêm trọng liên quan đến virus AAV khi đưa vào toàn thân,” HuidaGene cho biết.

AAV (virus liên kết adeno) là một loại virus nhỏ, có sẵn trong tự nhiên và không gây bệnh. Các nhà khoa học dùng loại virus này làm phương tiện vận chuyển trong liệu pháp gen.

“Việc đánh giá độ an toàn và theo dõi lâm sàng vẫn cần tiếp tục được cải thiện,” báo cáo viết thêm.

Theo bài báo của HuidaGene trên Cell, các bé trai còn tham gia thử nghiệm sẽ bước sang giai đoạn theo dõi dài hạn về hiệu quả và độ an toàn. Bài báo đã qua bình duyệt trước khi đăng.

CEO rời công ty, giám đốc công nghệ nói không tham gia các đợt truyền thuốc

Ông Lục Anh Minh, người từng ra sức quảng bá triển vọng của liệu pháp này, đã rời HuidaGene từ mùa hè năm 2025. Giám đốc công nghệ TJ Cradick cũng sớm nghỉ việc. Ông Cradick là chuyên gia kỳ cựu trong lĩnh vực chỉnh sửa gen tại Mỹ và làm việc ở HuidaGene chưa đầy một năm.

Trang tin y tế Mỹ STAT trước đó đưa tin ông Lục từng tiết lộ HuidaGene gặp một biến cố bất lợi nghiêm trọng nhưng không nêu chi tiết. Ông còn cho biết hồi năm 2025, chính ông đã thúc giục công ty công khai sự việc.

Tháng 5/2025, tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Liệu pháp Gen và Tế bào Mỹ (ASGCT), ông Lục từng giới thiệu rầm rộ thử nghiệm lâm sàng này, khiến công ty khởi nghiệp vô danh của Trung Quốc trở thành tâm điểm của hội nghị. Tuy nhiên, điều lạ là suốt hơn chục tháng sau hội nghị, HuidaGene lại im lặng, thậm chí còn tìm cách khuất khỏi tầm mắt công chúng.

Ông Cradick nói thẳng với STAT: “Khi họ tiến hành truyền thuốc hay lên kế hoạch dùng liều cao hơn, tôi đều không tham gia”.

Biến cố bất lợi nghiêm trọng trong các thử nghiệm liệu pháp gen không hiếm. Trong 9 năm qua, ít nhất hơn chục bệnh nhân đã tử vong khi đang tham gia thử nghiệm lâm sàng hoặc sau khi dùng liệu pháp gen đã được phê duyệt. Những trường hợp như ở Trung Quốc thì khá hiếm: sự thật về vụ việc phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới được truyền thông nước ngoài phơi bày, trong khi các nhà nghiên cứu vẫn có thể tiếp tục đăng bài.

Xem thêm: