3 nhà khoa học nhận Giải Nobel Y học 2026 vì khám phá về quang di truyền học

Hội đồng Nobel tại Stockholm hôm thứ Hai (5/10) trao giải Nobel Y học 2026 cho 3 nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel nhờ những khám phá giúp điều khiển tế bào thần kinh bằng ánh sáng.

Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm nay được trao chung cho 3 người “vì các khám phá về kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và quang di truyền học”, theo thông cáo báo chí của Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska.

Ông Deisseroth làm việc tại Viện Y khoa Howard Hughes và Đại học Stanford (Mỹ). Ông Hegemann thuộc Đại học Humboldt Berlin, còn ông Nagel thuộc Đại học Würzburg, cùng ở Đức.

Quang di truyền học (optogenetics) là phương pháp giúp các nhà khoa học thấy được cách tế bào thần kinh định hình trí nhớ, cảm xúc và hành vi ngay trong bộ não đang sống.

“Quang di truyền học mở ra cơ hội lập bản đồ bộ não theo cách mà trước đây chúng ta chỉ dám mơ,” ông Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel Sinh lý học hoặc Y học, nói.

Lâu nay, cách bộ não chi phối cảm xúc, hành vi và các chức năng của cơ thể vẫn là một bí ẩn. Trong thế kỷ 20, giới nghiên cứu bắt đầu tìm hiểu vùng não nào ảnh hưởng đến chức năng nào, nhưng phương pháp thời đó không chứng minh được quan hệ nhân quả. Hội đồng Nobel ví bức tranh về bộ não khi ấy như một tấm bản đồ phác thảo, đầy dấu hỏi.

Từ tảo đơn bào đến “công tắc” bật tắt tế bào thần kinh

Công trình bắt đầu từ một câu hỏi của ông Hegemann: vì sao Chlamydomonas, một loài tảo đơn bào, biết bơi về phía nguồn sáng.

Đầu những năm 2000, ông và ông Nagel phát hiện channelrhodopsin, một loại protein nằm trên bề mặt tế bào tảo. Khi gặp ánh sáng xanh lam, protein này mở ra một kênh. Các ion theo kênh đó đi vào tế bào và tạo ra một xung điện.

Hai nhà khoa học còn nhận thấy gắn protein này vào loại tế bào nào thì tế bào đó cũng trở nên nhạy sáng.

Ông Deisseroth sau đó đưa gen mã hóa channelrhodopsin vào tế bào thần kinh của chuột cống. Khi chiếu ánh sáng xanh lam, ông kích hoạt được tín hiệu thần kinh trong các tế bào này và công bố đột phá này vào năm 2005.

Hai năm sau, ông làm cho chiếc “công tắc” bằng ánh sáng này hoạt động trong não chuột nhắt còn sống.

Phương pháp dùng ánh sáng điều khiển tín hiệu thần kinh từ đó mang tên quang di truyền học và nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu. Nhờ đó, giới nghiên cứu đã tìm ra những mạch thần kinh chi phối từng loại trí nhớ, cảm xúc và hành vi có liên quan đến các bệnh thần kinh, tâm thần.

Trong y học lâm sàng, các nhà nghiên cứu đang thử dùng phương pháp này để giúp người khiếm thị lấy lại thị lực.

Theo AP, Hội đồng Nobel viết trên mạng xã hội X rằng quang di truyền học “đang được sử dụng tại các phòng thí nghiệm khắp thế giới để khám phá những bí ẩn của bộ não”.

Giải thưởng 12 triệu krona chia đều cho 3 người

Ông Deisseroth năm nay 54 tuổi, ông Hegemann 71 tuổi và ông Nagel 73 tuổi. Ông Thomas Perlmann, Tổng thư ký Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska, cho biết đã liên lạc được với cả 3 người trong ngày thứ Hai, theo AP.

Ông Deisseroth nhận bằng tiến sĩ năm 1998 và bằng bác sĩ y khoa năm 2000 tại Đại học Stanford, nơi ông hiện là giáo sư kỹ thuật sinh học, tâm thần học và khoa học hành vi.

Ông Hegemann lấy bằng tiến sĩ năm 1984 tại Viện Hóa sinh Max Planck ở Martinsried (Đức), cũng là nơi ông thực hiện khám phá được trao giải. Ông Nagel lấy bằng tiến sĩ năm 1988 tại Đại học Frankfurt và thực hiện khám phá của mình tại Viện Lý sinh Max Planck ở Frankfurt.

Tiền thưởng năm nay là 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), chia đều cho 3 người. Năm ngoái, giải Nobel Y học thuộc về 3 nhà khoa học nghiên cứu hệ miễn dịch.

Giải Nobel Y học mở đầu tuần lễ công bố các giải Nobel. Tiếp theo là giải Vật lý vào thứ Ba (6/10), Hóa học vào thứ Tư, Văn học vào thứ Năm và Hòa bình vào thứ Sáu. Giải Nobel Kinh tế sẽ được công bố vào ngày 12/10.