EU dự định lập pháp, nói “không” với thiết bị Trung Quốc trong hạ tầng then chốt

Theo tiết lộ mới nhất của Financial Times (Anh), Liên minh châu Âu (EU) đang chuẩn bị một bước ngoặt chính sách quan trọng: chuyển các khuyến nghị an ninh mạng trước đây thành luật cưỡng chế, với mục tiêu loại trừ toàn diện các nhà cung cấp Trung Quốc khỏi các dự án hạ tầng then chốt của EU. Động thái này đánh dấu sự nâng cấp lớn trong chiến lược chủ quyền công nghệ và an ninh quốc gia của EU, cho thấy mối lo ngại của Brussels về việc phụ thuộc quá mức vào sản phẩm công nghệ Trung Quốc đã chạm ngưỡng.

Dưới đây là phân tích tổng hợp, chuyên sâu về diễn biến địa – chính trị và kinh tế quan trọng này:

Chuyển hướng chính sách: từ “khuyến nghị tự nguyện” sang “thực thi bắt buộc”

Trong thời gian dài, khi xử lý rủi ro an ninh từ các nhà cung cấp công nghệ Trung Quốc (như Huawei, ZTE), EU chủ yếu áp dụng chiến lược “khuyên nhủ mềm”. Ủy ban châu Âu từng công bố “Hộp công cụ 5G” (5G Toolbox), liệt kê các biện pháp giảm thiểu rủi ro, song quyền quyết định cuối cùng vẫn nằm trong tay từng quốc gia thành viên. Tuy nhiên, theo dự thảo “Luật An ninh mạng” đang được đề xuất, cách làm này đã bị coi là thất bại.

Dự thảo nêu rõ: “Các giải pháp khác nhau giữa các quốc gia đã chứng tỏ là không đủ để xây dựng niềm tin và sự phối hợp trên toàn bộ thị trường”. Điều này phản ánh sự thất vọng của giới chức Brussels. Thực tế cho thấy, dù Mỹ đã phong tỏa toàn diện Huawei, nhiều quốc gia EU vì cân nhắc chi phí hoặc lợi ích thương mại vẫn tiếp tục sử dụng thiết bị Trung Quốc bị gắn nhãn “rủi ro cao”.

Ví dụ điển hình nhất là Tây Ban Nha. Ngay trong mùa hè năm ngoái, Chính phủ Tây Ban Nha vẫn ký hợp đồng trị giá 12 triệu euro với Huawei, để hãng này cung cấp phần cứng phục vụ việc nghe lén hợp pháp cho các cơ quan chấp pháp và tình báo. Những sự việc như vậy phơi bày sự thiếu đồng bộ nội bộ EU, đồng thời trở thành ngòi nổ khiến Ủy ban châu Âu quyết tâm thu hồi quyền kiểm soát và thúc đẩy lệnh cấm mang tính bắt buộc.

Mở rộng phạm vi: Không chỉ 5G mà còn năng lượng xanh và an ninh kiểm soát

Điểm gây chú ý nhất của đề xuất lần này là phạm vi tác động được mở rộng đáng kể. Trước đây, trọng tâm chủ yếu đặt vào mạng viễn thông 5G; còn trong đề xuất mới, khái niệm “hạ tầng then chốt” được mở rộng sang các lĩnh vực sau:

• Mạng viễn thông: Tiếp tục nhắm vào Huawei và ZTE. Đây là trọng điểm gây sức ép lâu nay của Mỹ; lần này EU sẽ siết chặt hơn, yêu cầu loại bỏ thiết bị Trung Quốc khỏi cả mạng lõi và mạng truy nhập vô tuyến.
• Hệ thống năng lượng mặt trời: Đây là thế lưỡng nan lớn nhất của EU. Theo báo cáo, hơn 90% tấm pin mặt trời lắp đặt tại EU hiện nay có xuất xứ Trung Quốc. Việc đưa bộ biến tần và hệ thống quản lý năng lượng mặt trời vào phạm vi cấm cho thấy EU lo ngại các thiết bị kết nối mạng này có thể trở thành “cửa hậu” cho tấn công mạng vào lưới điện, hoặc kênh rò rỉ dữ liệu.
• Thiết bị soi chiếu an ninh: Báo cáo đặc biệt nhắc đến Nuctech của Trung Quốc. Ủy ban châu Âu đã tiến hành kiểm tra đột xuất các văn phòng của công ty này tại châu Âu vào năm 2024. Những thiết bị này được sử dụng rộng rãi tại sân bay, cảng biển và khu vực kiểm soát biên giới, liên quan tới dữ liệu cực kỳ nhạy cảm về luồng hàng hóa và con người.

Logic cốt lõi đằng sau động thái của EU là “giảm thiểu rủi ro”. Giới chức EU và các chuyên gia an ninh ngày càng lo ngại rằng các nhà cung cấp Trung Quốc có thể chịu ràng buộc bởi Luật Tình báo Quốc gia của Trung Quốc, buộc phải hỗ trợ Bắc Kinh thu thập thông tin nhạy cảm hoặc tiến hành hoạt động gián điệp mạng.

Bên cạnh đó, EU cũng đang xem xét lại sự phụ thuộc kép vào các “ông lớn” công nghệ bên ngoài: một mặt là sự phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ Mỹ (dịch vụ đám mây, hệ điều hành), mặt khác là sự phụ thuộc vào sản xuất phần cứng và các nhà cung cấp “rủi ro cao” của Trung Quốc. Thông qua việc lập pháp để buộc loại bỏ thiết bị Trung Quốc, EU tìm cách xây dựng “tự chủ chiến lược” (Strategic Autonomy) của riêng mình trong thế kẹt của cuộc chiến công nghệ Mỹ – Trung.

Bài toán thực thi: Chi phí, phương án thay thế và phản ứng của ngành

Dù lý do an ninh được đánh giá là thuyết phục, chi phí kinh tế của việc từng bước loại bỏ thiết bị Trung Quốc lại vô cùng lớn — và đây chính là thách thức lớn nhất đối với đề xuất này:

• Thiếu phương án thay thế và chi phí leo thang: Giới trong ngành thẳng thắn thừa nhận EU thiếu các lựa chọn thay thế khả thi. Trong lĩnh vực viễn thông, Ericsson và Nokia có thể thay thế Huawei, nhưng giá thành cao hơn và cần thời gian điều chỉnh công suất. Trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, Trung Quốc nắm giữ phần lớn chuỗi cung ứng toàn cầu; nếu cưỡng ép cắt đứt, chi phí lắp đặt có nguy cơ tăng vọt, trực tiếp tác động tới mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh mà EU đang tích cực thúc đẩy.
• Tác động tới người tiêu dùng: Các nhà mạng đã nhiều lần cảnh báo, nếu bị buộc “tháo bỏ và thay thế” các thiết bị Trung Quốc hiện có, chi phí hàng chục tỷ euro cuối cùng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng, khiến cước viễn thông tăng và thậm chí làm chậm tiến độ phủ sóng 5G.
• Thách thức từ các nhóm vận động hành lang: Những tổ chức vận động mạnh như Hiệp hội Công nghiệp Năng lượng Mặt trời châu Âu (SolarPower Europe) gần như chắc chắn sẽ phản đối dự luật. Huawei là thành viên của hiệp hội này; cộng với việc ngành năng lượng mặt trời châu Âu phụ thuộc nặng vào nhập khẩu từ Trung Quốc, cuộc giằng co lập pháp được dự báo sẽ vô cùng gay gắt.

Sự chuyển dịch mang tính cấu trúc trong chính sách của EU đối với Trung Quốc

Đề xuất dự kiến được trình vào ngày 20-1 này không chỉ là cuộc giằng co giữa EU và Bắc Kinh, mà còn là cuộc đấu quyền lực giữa các cơ quan EU và các quốc gia thành viên.

Theo các hiệp ước EU, an ninh quốc gia truyền thống thuộc thẩm quyền bảo lưu của từng quốc gia thành viên. Việc Ủy ban châu Âu tìm cách can thiệp dưới danh nghĩa “vận hành thị trường nội khối” hoặc “an ninh mạng” có thể vấp phải phản ứng từ một số nước, cho rằng Brussels xâm phạm chủ quyền quốc gia.

Sau khi đề xuất được đưa ra, văn bản sẽ được chuyển tới Nghị viện châu Âu và các quốc gia thành viên để đàm phán. Xét tới việc các cường quốc công nghiệp như Đức có lợi ích thương mại to lớn tại Trung Quốc, cùng với mối quan hệ thân thiện của các nước như Hungary với Bắc Kinh, tiến trình thương lượng của dự luật này được dự báo sẽ đầy biến số; lộ trình loại bỏ cụ thể có thể bị kéo dài hoặc kèm theo các điều khoản miễn trừ.

Tổng hợp lại, kế hoạch do Financial Times tiết lộ đã xác nhận rằng cách EU định vị Trung Quốc đã chuyển từ “đối tác hợp tác” và “đối thủ cạnh tranh kinh tế” trước đây, nghiêng mạnh hơn về phía “đối thủ mang tính hệ thống”.

EU đang tìm cách cân bằng giữa việc bảo vệ an ninh quốc gia và duy trì phát triển kinh tế. Dù quan chức cho biết lộ trình loại bỏ sẽ cân nhắc “chi phí và khả năng tiếp cận của các nhà cung cấp thay thế”, hàm ý trên thực tế có thể áp dụng lệnh cấm theo hướng “từng giai đoạn, từng lĩnh vực”, thay vì cắt đứt ngay lập tức.

Tuy nhiên, bất kể mức độ nghiêm khắc cuối cùng của đạo luật ra sao, cánh cửa thị trường châu Âu đối với các doanh nghiệp công nghệ cao Trung Quốc đang dần khép lại. Điều này sẽ buộc chuỗi cung ứng toàn cầu phải tái cấu trúc sâu hơn, đồng thời làm trầm trọng thêm xu hướng hệ sinh thái công nghệ toàn cầu phân tách thành hai khối lớn: “Trung Quốc” và “phi Trung Quốc”.