Iran công khai bác bỏ thỏa thuận trong khi bí mật yêu cầu thêm thời gian

Trong bối cảnh hỗn loạn của cuộc chiến tranh Mỹ-Israel với Iran kéo dài 4 tuần, thông báo bất ngờ của Tổng thống Donald Trump hôm 23/3 đã làm gia tăng thêm sự bất ổn.

Trước đó vài ngày, ông Trump từng đe dọa “xóa sổ” các nhà máy điện của Iran nếu eo biển Hormuz không được mở lại. Tuy nhiên, ngày 23/3, ông tuyên bố đã có “những cuộc trao đổi rất tốt và hiệu quả” với Tehran, đồng thời ra lệnh tạm dừng bước đầu các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng. Thị trường lập tức phản ứng khi giá dầu giảm mạnh. Dù vậy, Iran nhanh chóng phủ nhận mọi cuộc đàm phán, gọi các tuyên bố này là “tin giả”.

Thời điểm đưa ra thông báo cũng đáng chú ý. Ngay trong ngày này, Tel Aviv trải qua ngày yên tĩnh đầu tiên kể từ khi xung đột nổ ra hôm 28/2, không ghi nhận tên lửa từ Iran (dù các vụ phóng đã nối lại vào ngày hôm sau). Israel vẫn tiếp tục tấn công các mục tiêu của Iran, trong khi Mỹ duy trì sức ép, ngoại trừ các đòn đánh vào nhà máy điện. Diễn biến này cho thấy tình hình có thể phức tạp hơn một động thái mang tính biểu tượng.

Việc tạm ngừng có thể phục vụ nhiều mục tiêu: giúp ổn định thị trường, tạo dư địa cho các kênh ngoại giao gián tiếp (với Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan được cho là trung gian), đồng thời có thể làm lộ rõ sự chia rẽ nội bộ tại Iran — khi một số phe có thể đang đàm phán, trong khi các phe khác phản đối. Đây cũng là cách kiểm chứng khả năng thực hiện cam kết của Tehran. Ông Trump mô tả người đồng cấp Iran là “rất được kính trọng và quyền lực” — tín hiệu có thể nhằm nâng vị thế đối tác, hoặc ngược lại, phơi bày sự thiếu kiểm soát.

Dư luận Mỹ cũng là yếu tố đáng kể. Khảo sát của CBS/YouGov (17–20/3) cho thấy, 92% người Mỹ muốn xung đột sớm kết thúc; đồng thời đa số cũng yêu cầu đảm bảo an toàn và tự do cho người dân Iran (80%), chấm dứt vĩnh viễn chương trình hạt nhân (73%) và loại bỏ các mối đe dọa với khu vực (68%).

Trong bối cảnh đó, ông Trump vẫn còn dư địa hành động. Áp lực từ giá nhiên liệu và yếu tố chính trị trước bầu cử giữa kỳ là có, nhưng không phải duy nhất. Các quyết định cần cân nhắc đồng thời nhiều yếu tố: chính trị trong nước, diễn biến quân sự, lợi ích đồng minh và chiến lược dài hạn.

Biến số then chốt là độ tin cậy. Nếu các đối tác Iran có thể thực hiện cam kết và chấm dứt tình trạng “đồng ý rồi bội ước”, giai đoạn tạm lắng này có thể mở ra tiến triển thực chất. Ngược lại, nó có thể chỉ là khoảng thời gian để hai bên tái bố trí trước vòng leo thang mới.

Góc nhìn của Israel

Từ góc nhìn của Israel, diễn biến này là con dao hai lưỡi. Chính phủ nước này đã được thông báo về các cuộc đàm phán, nhưng dường như chưa nắm đầy đủ chi tiết. Truyền thông Israel cùng ngày dẫn cảnh báo từ quan chức Mỹ rằng việc mở lại eo biển Hormuz có thể khiến chiến dịch kéo dài thêm nhiều tuần.

Các nhà hoạch định chính sách tại Jerusalem đang tìm cách bảo đảm mọi thỏa thuận — nếu đạt được — phải loại bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran, vô hiệu hóa năng lực tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah và Hamas. Là đối tác nhỏ hơn trong liên minh này, Israel cuối cùng sẽ phải chấp thuận các quyết định của Washington—nhưng nước này đã giành được sự tín nhiệm đáng kể nhờ hiệu quả hoạt động và lòng trung thành của mình.

Ở cấp độ quân sự, các nhà hoạch định Israel đối mặt với một tình thế quen thuộc. Họ đã lập danh sách mục tiêu kéo dài từ 4 – 6 tuần, sắp xếp các cuộc tấn công để đạt hiệu quả tối đa. Khả năng tạm dừng đột ngột làm dấy lên lo ngại rằng các mục tiêu ở giai đoạn cuối có thể bị loại bỏ.

Lịch sử cho thấy khi lệnh ngừng bắn hoặc đàm phán sắp diễn ra, các bên thường tăng cường hoạt động để cải thiện vị thế thương lượng. Có thể sẽ xuất hiện sự gia tăng các cuộc tấn công của Israel vào các mục tiêu cho phép trong thời gian này. Ở phía bên kia, Hezbollah vẫn không giảm cường độ—tuyên bố thực hiện hàng chục vụ tấn công bằng rocket và máy bay không người lái vào miền bắc Israel, bao gồm một vụ khiến một dân thường thiệt mạng. Như vậy, Iran có thể thể hiện “thiện chí” trên mặt trận trực tiếp với Mỹ, trong khi lực lượng ủy nhiệm vẫn gây áp lực lên Israel.

Điều gì tiếp theo

Vào ngày 26/3, Tổng thống Trump gia hạn việc tạm ngừng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran thêm 10 ngày, đẩy hạn chót đến thứ Hai, ngày 6/4. Ông khẳng định rõ việc gia hạn này là “theo yêu cầu của Chính phủ Iran” và cho rằng các cuộc đàm phán “đang diễn ra rất tốt”, bất chấp việc Tehran công khai phủ nhận.

Động thái này làm nổi bật nghịch lý hiện nay: Iran tiếp tục bác bỏ đề xuất của Mỹ, coi là đơn phương, đồng thời đưa ra các yêu cầu riêng như bồi thường chiến tranh và công nhận chủ quyền tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, trên thực tế, Tehran được cho là đang tìm kiếm thêm thời gian và đã gửi phản hồi qua trung gian. Ông Trump thậm chí gọi việc Iran cho khoảng 10 tàu chở dầu đi qua Hormuz trong tuần là “món quà” dành cho Mỹ — một tín hiệu nới lỏng mang tính biểu tượng đối với dòng chảy năng lượng toàn cầu.

Liệu việc tạm ngừng này có quá sớm hay không vẫn chưa thể đánh giá. Thực tế chiến trường đã vượt xa các kế hoạch ban đầu. Những xung đột gần đây, như Nga–Ukraine, cho thấy đàm phán có thể tạo ra khoảng lặng tạm thời nhưng cũng có thể đổ vỡ nếu bị lợi dụng để kéo dài thời gian.

Trong thời chiến, cả lạc quan lẫn bi quan cực đoan thường không phản ánh đúng thực tế ban đầu. Diễn biến từ nay đến ngày 6/4 sẽ cho thấy đây là cơ hội thoát khỏi xung đột hay chỉ là một bước đi khác trong cuộc chiến tâm lý.