Mất điện diện rộng: Cách ứng phó với khủng hoảng

Chính phủ Anh gần đây phát động chiến dịch “Sẵn sàng” (Be Ready). Cùng lúc, BBC lần đầu công bố kế hoạch ứng phó với kịch bản xấu nhất là mất điện trên toàn quốc, thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế.

Khi điện lưới, máy bơm nước, mạng di động và hệ thống thanh toán thẻ đồng loạt ngừng hoạt động, cuộc sống hiện đại vốn phụ thuộc vào công nghệ số sẽ nhanh chóng rơi vào tê liệt. Nguy cơ mất điện trên diện rộng đang dần hiện hữu, đặt khả năng ứng phó của các quốc gia trước một thử thách lớn.

Vậy khủng hoảng “trời đen” thực chất là gì? Khi thảm họa cực đoan xảy ra, chính phủ và người dân cần làm gì để tự ứng phó và bảo vệ mình?

Trong lĩnh vực bảo vệ dân sự của Anh (civil protection), “trời đen” (Black Sky) được dùng để chỉ tình huống mất điện trên diện rộng, kéo dài và ảnh hưởng đến nhiều khu vực. Sự cố nghiêm trọng như vậy có thể khiến hàng loạt dịch vụ thiết yếu cùng lúc ngừng hoạt động, từ hệ thống cấp nước, cửa hàng, máy rút tiền tự động (ATM) đến mạng viễn thông.

Nguyên nhân gây ra thảm họa này thường gồm:

Thời tiết cực đoan và thiên tai: Chẳng hạn, mưa bão gây ngập các trạm biến áp hoặc phá hủy đường dây truyền tải điện giữa các khu vực.

Tấn công mạng và sự cố thiết bị: Các thiết bị trong lưới điện tự động ngắt để bảo vệ hệ thống, gây ra sự cố dây chuyền (cascading failure), khiến các phần còn lại của lưới điện không thể đáp ứng nhu cầu tiêu thụ điện.

Trong giới ứng phó khẩn cấp có một câu nói nổi tiếng: “Chỉ cần 9 bữa ăn là xã hội có thể rơi vào hỗn loạn” (We are nine meals from anarchy). Câu nói này cảnh báo rằng nếu người dân không có thức ăn và các dịch vụ thiết yếu trong 3 ngày liên tiếp (tương đương 9 bữa ăn), tình trạng mất điện có thể nhanh chóng dẫn đến bất ổn xã hội.

Mất điện trên diện rộng gây ra phản ứng dây chuyền: Điều gì xảy ra khi lưới điện ngừng hoạt động?

Nhiều người nghĩ rằng mất điện chỉ đơn giản là “đèn không sáng”. Nhưng thực tế cho thấy, xã hội hiện đại với các hệ thống phụ thuộc lẫn nhau dễ bị tổn thương hơn chúng ta tưởng. Vụ ngập lụt gây mất điện tại Lancaster (Anh) ngày 5/12/2015, ảnh hưởng đến 61.500 hộ gia đình, là một ví dụ điển hình:

1. Tê liệt hệ thống cấp nước và vệ sinh: Ngoại trừ những nơi được cấp nước tự chảy từ hồ chứa, phần lớn hệ thống cấp nước phụ thuộc vào máy bơm điện. Khi mất điện, nước thải không được bơm đi, gây ứ đọng trong đường ống, thậm chí trào ngược vào nhà dân.

2. Tê liệt hệ thống tài chính và bán lẻ: Máy quẹt thẻ, ATM và máy bơm xăng đều ngừng hoạt động, khiến việc thanh toán, rút tiền và mua nhiên liệu bị gián đoạn.

3. Tê liệt mạng di động: Dù điện thoại còn pin, người dùng vẫn mất sóng khi nguồn điện dự phòng tại các trạm phát sóng cạn kiệt.

4. Gián đoạn dịch vụ khẩn cấp: Nếu lực lượng cứu hỏa và cấp cứu phụ thuộc quá nhiều vào mạng 4G/5G, việc liên lạc và điều phối ứng cứu sẽ gặp khó khăn khi mạng di động bị gián đoạn.

Phòng tuyến cuối cùng của quốc gia: Kế hoạch ứng phó của Anh và cơ chế “khởi động đen”

Trước nguy cơ xảy ra khủng hoảng mất điện trên diện rộng, Anh và các nước châu Âu đã xây dựng các tiêu chuẩn khôi phục điện và phương án dự phòng để ứng phó:

Thời hạn khôi phục điện: Cơ quan Vận hành Hệ thống Năng lượng Quốc gia Anh (NESO) đặt mục tiêu đến cuối năm 2026 có thể khôi phục 60% nhu cầu điện tại mỗi khu vực trong vòng 24 giờ và khôi phục hoàn toàn nguồn điện trong vòng 5 ngày. Trong khi đó, hướng dẫn hiện hành khuyến nghị các hộ gia đình dự trữ đủ đồ dùng thiết yếu để duy trì sinh hoạt trong 72 giờ.

Cơ chế khởi động đen (Black Start): Khi toàn bộ lưới điện mất điện, các nhà máy thủy điện hoặc nhà máy điện độc lập có máy phát diesel sẽ tự khởi động mà không cần nguồn điện bên ngoài. Sau đó, từng khu vực lưới điện cục bộ (gọi là “lưới đảo”) được khôi phục, rồi kết nối và đồng bộ với nhau để khôi phục nguồn điện trên diện rộng. Vụ mất điện trên bán đảo Iberia ngày 28/4/2025 là một ví dụ, khi quá trình khôi phục điện được thực hiện nhờ thủy điện và kết nối lưới điện xuyên quốc gia.

Kế hoạch phát thanh khẩn cấp của BBC: Đài dự kiến huy động khoảng 100 nhân viên vận hành một phòng thu khẩn cấp độc lập, không kết nối Internet, với lượng nhu yếu phẩm đủ dùng trong 3 ngày. Thông qua các trạm phát sóng FM sử dụng máy phát điện diesel, BBC sẽ phát hướng dẫn sinh tồn trên toàn quốc do các Giám đốc Y tế Anh biên soạn, bao gồm lượng nước cần uống mỗi ngày và cách xử lý chất thải khi bồn cầu không thể xả nước.

Vì sao vẫn tin dùng sóng FM “lỗi thời”?

Khi xảy ra tấn công mạng nghiêm trọng hoặc mất điện trên diện rộng, phát thanh FM vẫn có thể hoạt động độc lập với Internet và phủ sóng trên phạm vi rộng. Người dân chỉ cần một chiếc radio chạy pin, radio quay tay hoặc radio trên ô tô là có thể tiếp nhận thông tin.

Chuẩn bị ứng phó trong 72 giờ: Danh sách nhu yếu phẩm cho cá nhân và gia đình

Để ứng phó với nguy cơ mất điện trên diện rộng, nhiều nước châu Âu và Liên minh châu Âu (EU) khuyến nghị người dân chủ động chuẩn bị cho các tình huống khẩn cấp. Thụy Điển khuyến nghị dự trữ nhu yếu phẩm đủ dùng trong 7 ngày, trong khi EU và Anh đưa ra mức khuyến nghị là 3 ngày. Mỗi gia đình nên chuẩn bị sẵn:

Nước uống và thực phẩm: Dự trữ ít nhất 3 lít nước uống cho mỗi người mỗi ngày, cùng các loại thực phẩm giàu năng lượng, có thể ăn ngay mà không cần hâm nóng hay bảo quản lạnh.

Thiết bị liên lạc và chiếu sáng độc lập với điện lưới: Radio quay tay hoặc chạy pin, đèn pin dự phòng (thường xuyên kiểm tra tình trạng pin để tránh rò rỉ), sạc dự phòng và một khoản tiền mặt dự trữ.

Vật dụng vệ sinh và y tế: Thuốc thiết yếu, túi rác cỡ lớn và dung dịch khử trùng để duy trì vệ sinh khi hệ thống cấp thoát nước ngừng hoạt động.