Một hòn đảo xé rạn phương Tây: Giải mã mục tiêu thực sự chiến lược Greenland của Trump

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 17-1 đã thông báo trên nền tảng mạng xã hội “Truth Social” của mình về một biện pháp thương mại quan trọng, theo đó từ ngày 1/2 sẽ áp thêm 10% thuế đối với hàng hóa từ 8 quốc gia châu Âu xuất khẩu sang Mỹ. Trump nêu rõ, nếu các quốc gia này không hợp tác với kế hoạch mua lại Greenland của ông, mức thuế sẽ tiếp tục tăng lên 25% kể từ ngày 1/6 và được duy trì cho đến khi đạt được “một thỏa thuận mua Greenland hoàn chỉnh và toàn diện”.

Các quốc gia chịu ảnh hưởng gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan. Trong tuyên bố của mình, ông Trump cáo buộc các nước này đang chơi “một trò chơi cực kỳ nguy hiểm”, đồng thời cho rằng vấn đề này liên quan đến “an ninh, bảo đảm và sự tồn vong của hành tinh chúng ta”.

Tầm quan trọng chiến lược của Greenland

Greenland là một lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, tuy dân số thưa thớt nhưng có giá trị địa chiến lược quan trọng. Hòn đảo nằm ở vị trí then chốt giữa Bắc Mỹ và Bắc Cực, sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và đóng vai trò quan trọng trong phòng thủ quân sự, đặc biệt là trong việc thiết lập hệ thống cảnh báo tên lửa và giám sát hoạt động tàu thuyền tại khu vực Bắc Cực.

Trong những diễn biến gần đây, theo yêu cầu của Đan Mạch, Pháp, Đức, Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, Hà Lan và Anh đã cử một số lượng nhỏ binh sĩ tới Greenland, trên danh nghĩa thực hiện “nhiệm vụ trinh sát” và hỗ trợ bố trí an ninh của NATO tại khu vực Bắc Cực. Các hoạt động triển khai quân sự này đã trở thành ngòi nổ trực tiếp dẫn tới việc ông Trump đưa ra đe dọa áp thuế.

Chính quyền Trump đã trực tiếp gắn biện pháp thuế quan lần này với vấn đề an ninh quốc gia. Khi công bố quyết định áp thuế, ông Trump cho rằng các quốc gia châu Âu này “đã tới Greenland nhưng mục đích không rõ ràng”, mô tả đây là một “tình thế cực kỳ nguy hiểm” đối với “an ninh và sự tồn tại của Trái Đất”. Ông nhấn mạnh rằng các nước này đã đẩy rủi ro lên mức “không thể chấp nhận và không thể duy trì lâu dài”.

Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz đã lên tiếng biện hộ cho chính sách này. Trong một cuộc phỏng vấn với truyền thông, ông cho rằng Đan Mạch “đơn giản là không có đủ nguồn lực hoặc năng lực để hoàn thành những công việc cần thiết tại khu vực phía bắc”, đồng thời cho rằng người dân Greenland dưới sự bảo trợ của Mỹ sẽ “an toàn hơn, mạnh mẽ hơn và thịnh vượng hơn”.

Đáng chú ý, trước đó ông Trump đã nhiều lần công khai tuyên bố Washington sẽ giành được lãnh thổ này “bằng cách dễ dàng” hoặc “bằng cách khó khăn”, đồng thời khẳng định không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực, cho thấy lập trường cứng rắn của Mỹ đối với vấn đề này.

• Bộ trưởng Bessent: Greenland “chỉ có thể được bảo vệ” bởi Mỹ

Châu Âu phản ứng dữ dội

Trước mối đe dọa áp thuế từ Mỹ, các nhà lãnh đạo châu Âu nhanh chóng đưa ra phản ứng mạnh mẽ. Thủ tướng Anh Keir Starmer chỉ trích động thái này là “hoàn toàn sai lầm”, cho rằng việc áp thuế đối với các đồng minh vì họ theo đuổi an ninh tập thể của NATO là không phù hợp, đồng thời cho biết Anh sẽ “trực tiếp làm việc với Chính phủ Mỹ” về vấn đề này.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron có phản ứng còn trực diện hơn, tuyên bố mối đe dọa áp thuế là “không thể chấp nhận”, nhấn mạnh rằng “chúng tôi sẽ không bị lay chuyển bởi bất kỳ sự đe dọa hay uy hiếp nào, dù là ở Ukraine hay Greenland”. Ông cũng cam kết rằng một khi mối đe dọa được xác nhận, “người châu Âu sẽ đoàn kết đáp trả để bảo vệ chủ quyền của châu Âu”.

Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson cũng thể hiện lập trường cứng rắn, khẳng định “chúng tôi sẽ không để mình bị tống tiền”, đồng thời nhấn mạnh rằng vấn đề liên quan đến Đan Mạch và Greenland “chỉ có thể do chính Đan Mạch và Greenland quyết định”. Ông tiết lộ thêm rằng Thụy Điển đang tiến hành các cuộc thảo luận dày đặc với các nước EU khác, Na Uy và Anh nhằm tìm kiếm một chiến lược phản ứng chung.

Phản hồi chính thức từ các thể chế EU

Các cơ quan cấp châu Âu cũng đã đưa ra phản hồi chính thức về sự việc. Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa tái khẳng định EU sẽ luôn kiên định bảo vệ luật pháp quốc tế, đặc biệt là trong phạm vi lãnh thổ của các quốc gia thành viên EU.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cố gắng giữ cân bằng giữa lên án và đối thoại, một mặt kêu gọi duy trì đối thoại để tránh tình hình leo thang, mặt khác cảnh báo rằng các biện pháp thuế quan sẽ “làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương và nhanh chóng kích hoạt một vòng xoáy tiêu cực”.

Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen bày tỏ sự “bất ngờ” trước mối đe dọa áp thuế từ phía Mỹ, phản ánh việc châu Âu không kịp chuẩn bị trước động thái này của ông Trump.

Hôm Chủ nhật (18/1), 8 quốc gia—Đan Mạch, Na Uy, Phần Lan, Pháp, Đức, Hà Lan, Thụy Điển và Vương quốc Anh—đã đưa ra một tuyên bố chung nói rằng các mối đe dọa áp thuế sẽ làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương và có thể gây ra một vòng xoáy nguy hiểm. “Chúng tôi sẽ tiếp tục đoàn kết và phối hợp phản ứng của mình. Chúng tôi cam kết bảo vệ chủ quyền của mình,” họ nói.

Tuyên bố chung cũng nêu rõ: “Là các thành viên NATO, chúng tôi cam kết tăng cường an ninh Bắc Cực, một lợi ích xuyên Đại Tây Dương chung. Cuộc tập trận ‘Arctic Endurance’, được Đan Mạch và các đồng minh phối hợp chuẩn bị trước, là một phản ứng trước nhu cầu này. Nó không gây ra mối đe dọa nào cho bất kỳ bên nào”.

“Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ Vương quốc Đan Mạch và người dân Greenland. Tiếp tục tiến trình đã được khởi xướng tuần trước, chúng tôi sẵn sàng tham gia đối thoại dựa trên các nguyên tắc chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, những nguyên tắc mà chúng tôi kiên quyết bảo vệ,” tuyên bố cho biết.

Cú sốc lớn đối với thương mại Mỹ – Âu

Mối đe dọa áp thuế lần này đã tác động trực tiếp và nghiêm trọng đến khuôn khổ thương mại Mỹ – Âu hiện nay. Chủ tịch Manfred Weber của “Đảng Nhân dân châu Âu” (EPP) – nhóm chính trị lớn nhất tại Nghị viện châu Âu – tuyên bố rằng trước các đe dọa của ông Trump liên quan đến Greenland, hiện không thể phê chuẩn thỏa thuận thương mại EU – Mỹ đạt được vào năm ngoái.

Theo thỏa thuận này, Mỹ sẽ áp mức thuế 15% đối với toàn bộ hàng hóa EU, trong khi 27 quốc gia EU sẽ mở cửa thị trường cho một số sản phẩm xuất khẩu của Mỹ với mức thuế 0%. Ông Weber cho biết thêm, việc áp thuế 0% đối với hàng hóa Mỹ “phải bị tạm dừng”.

Theo số liệu chính thức của Mỹ từ tháng 1 đến tháng 5/2025, EU là một trong những nguồn nhập khẩu lớn nhất của Mỹ, với tổng kim ngạch thương mại khoảng 303 tỷ USD, chiếm 20,2% tổng kim ngạch nhập khẩu của Mỹ. Điều này khiến bất kỳ biện pháp thuế quan nào nhắm vào châu Âu đều có thể gây tác động lớn tới quan hệ thương mại song phương.

Phân tích chuyên gia và quan sát quốc tế

Nhiều chuyên gia quan hệ quốc tế và nhà phân tích kinh tế đã đưa ra nhận định về sự việc. Chủ tịch kinh tế quốc tế của Hội đồng Đại Tây Dương Josh Lipsky cho rằng những kỳ vọng trước đây về việc nhiệm kỳ hai của ông Trump sẽ mang lại sự ổn định về thuế quan có thể cần được đánh giá lại. Ông nhận định các biện pháp phản ứng của châu Âu liên quan đến Greenland sẽ tương đối thống nhất, do lập trường chung cao độ của châu Âu trong vấn đề này, cũng như cái giá chính trị lớn mà các nước đã phải trả để thúc đẩy thỏa thuận thương mại Mỹ – EU.

Nhà phân tích thương mại Scott Lincicome của Viện Cato đặc biệt lưu ý rằng lần tranh chấp thuế quan này nhắm vào các đồng minh NATO như Đan Mạch, chứ không phải các đối thủ truyền thống, điều này về mặt chính trị sẽ gây ra phản ứng dữ dội hơn.

Học giả Jacob Funk Kirkegaard của Viện Nghiên cứu Kinh tế châu Âu và Toàn cầu phân tích rằng các biện pháp thuế quan mới có thể trên thực tế chấm dứt thỏa thuận thuế 15% giữa Mỹ và châu Âu, đồng thời mô tả tình hình hiện nay đang tiến tới kịch bản “hoặc bùng nổ chiến tranh thương mại, hoặc xuất hiện những xung đột nghiêm trọng hơn”.

Sự kiện này đã tác động mạnh đến tư duy chiến lược đối ngoại của châu Âu. Các chuyên gia chỉ ra rằng kể từ khi bước vào thời kỳ “Trump 2.0”, châu Âu từng hy vọng tránh đối đầu trực diện với Nhà Trắng thông qua đàm phán, đồng thời bảo đảm sự hỗ trợ quân sự và tình báo của Mỹ cho Ukraine, cũng như mang lại một mức độ chắc chắn nhất định cho doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Những yếu tố then chốt cần theo dõi

Hiện tại, tranh cãi này liên quan tới nhiều tầng nấc cân nhắc phức tạp. Trên phương diện thương mại, các thỏa thuận vốn nhằm thúc đẩy hợp tác kinh tế xuyên Đại Tây Dương đang đối mặt nguy cơ đổ vỡ. Trên phương diện an ninh, NATO xuất hiện bất đồng về việc phân bổ trách nhiệm phòng thủ tại khu vực Bắc Cực. Trên phương diện ngoại giao, mối quan hệ đồng minh truyền thống giữa Mỹ và châu Âu đang chịu thử thách chưa từng có.

Những diễn biến tiếp theo đáng chú ý bao gồm phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ về cơ sở pháp lý đối với thẩm quyền áp thuế, yếu tố có thể ảnh hưởng đến tính hợp pháp trong chính sách thuế của ông Trump. Phía châu Âu theo dõi sát sao phán quyết này, bởi nó có thể quyết định liệu chính sách thuế của ông Trump có thể tiếp tục được thực thi hay không.

Đồng thời, việc châu Âu có triển khai các biện pháp phản công thực chất hay không, cũng như cách NATO xử lý bất đồng nội bộ, sẽ là những biến số then chốt ảnh hưởng tới cục diện tương lai. Nếu Đảng Nhân dân châu Âu liên kết với một số nhóm chính trị cánh tả, họ có thể giành đủ số phiếu để trì hoãn hoặc ngăn chặn việc phê chuẩn thỏa thuận thương mại Mỹ – EU.

Tổng hợp các nguồn tin, những sự thật then chốt hiện có thể xác định gồm: Mỹ đã công bố lịch trình cụ thể áp thuế đối với 8 quốc gia châu Âu và gắn trực tiếp với đàm phán mua Greenland; nhiều chính phủ châu Âu và các cơ quan EU đã công khai phản đối mạnh mẽ; các thỏa thuận thương mại Mỹ – EU hiện hữu đối mặt với mức độ bất định lớn; tại Greenland đã xuất hiện các cuộc biểu tình của người dân phản đối kế hoạch mua lại của Mỹ; và trong nội bộ NATO đang nảy sinh căng thẳng liên quan đến phòng thủ Bắc Cực và vấn đề chủ quyền.

Sự kiện này đánh dấu việc quan hệ Mỹ – châu Âu bước vào một giai đoạn bất định mới, với tác động có thể vượt xa vấn đề Greenland, ảnh hưởng sâu rộng tới trật tự thương mại toàn cầu cũng như cấu trúc hợp tác an ninh xuyên Đại Tây Dương.