Mỹ – Iran chuẩn bị nối lại đàm phán tại Oman vào ngày 6/2, theo Nhà Trắng

Cuộc đàm phán Mỹ–Iran vốn dự kiến diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 6/2 đã được chuyển sang Oman theo yêu cầu kiên quyết từ phía Iran. Sự thay đổi địa điểm này thoạt nhìn có vẻ chỉ mang tính kỹ thuật, nhưng thực chất phản ánh những tính toán chính trị sâu xa. Việc Iran lựa chọn Oman xuất phát từ các lý do chiến lược rõ ràng: Oman từ lâu đóng vai trò là “người trung gian trung thực” trong quan hệ Mỹ–Iran, và năm ngoái hai bên cũng từng tiến hành các cuộc đàm phán về vấn đề hạt nhân tại đây. Thông qua việc quay trở lại Oman, Iran muốn định vị cuộc gặp lần này như sự tiếp nối của các cuộc đàm phán hạt nhân trước đó, qua đó giới hạn phạm vi thảo luận về mặt hình thức.

Iran đề xuất đổi địa điểm, Mỹ chấp thuận họp tại Oman

Theo Reuters ngày 4/2 dẫn lời các quan chức Trung Đông, cuộc gặp giữa Mỹ và Iran vào ngày 6/2 đã được chuyển từ Thổ Nhĩ Kỳ sang Oman theo yêu cầu của Tehran. Iran khẳng định chỉ sẵn sàng thảo luận với Mỹ về chương trình hạt nhân, trong khi Washington muốn đưa thêm các vấn đề như tên lửa đạn đạo và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran tại Trung Đông vào nghị trình.

Dù Thổ Nhĩ Kỳ là một cường quốc khu vực quan trọng, tư cách thành viên NATO của nước này có thể khiến Iran cảm thấy môi trường đàm phán thiếu tính trung lập. Việc chọn Oman cho thấy Iran đặc biệt coi trọng quyền kiểm soát bối cảnh và không gian đàm phán, đồng thời thể hiện mong muốn tiến hành đối thoại trong một bầu không khí tương đối thân thiện hơn.

Việc Mỹ cuối cùng chấp nhận thay đổi địa điểm phản ánh sự sốt sắng của Washington trong việc thúc đẩy tiến trình đàm phán, sẵn sàng nhượng bộ về các vấn đề mang tính thủ tục để bảo đảm rằng cuộc đối thoại có thể diễn ra suôn sẻ.

Việc xác lập chương trình nghị sự đàm phán đang trở thành điểm bất đồng lớn nhất giữa Mỹ và Iran. Phía Mỹ cử con rể của Tổng thống Donald Trump là Jared Kushner cùng Đặc phái viên Trung Đông Steve Witkoff tham gia đàm phán, với mục tiêu đạt được một thỏa thuận toàn diện bao trùm chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Lập luận của Washington là muốn giải quyết một lần toàn bộ các mối đe dọa an ninh liên quan đến Iran, qua đó xây dựng một cấu trúc an ninh Trung Đông ổn định và lâu dài.

Ngược lại, Iran kiên quyết phản đối việc mở rộng nghị trình, và chỉ chấp nhận thảo luận về vấn đề hạt nhân. Lập trường của Tehran dựa trên một số tính toán: trước hết, việc giới hạn chủ đề trong lĩnh vực hạt nhân giúp Iran tránh phải chịu sức ép ở những vấn đề nhạy cảm hơn như tên lửa và các lực lượng ủy nhiệm; thứ hai, vấn đề hạt nhân mang tính kỹ thuật cao, có nhiều không gian cho đàm phán chuyên môn, trong khi tên lửa và lực lượng ủy nhiệm lại gắn trực tiếp với lợi ích an ninh cốt lõi của Iran.

Sự khác biệt về nghị trình này phản ánh sự đối lập căn bản trong mục tiêu đàm phán của hai bên. Mỹ muốn thông qua một vòng đàm phán để giải quyết toàn diện mọi vấn đề, trong khi Iran lại chủ trương tiếp cận theo từng giai đoạn, với phạm vi hạn chế, nhằm kiểm soát rủi ro và tránh rơi vào thế bị động trên bàn đàm phán.

Những lo ngại an ninh và các lựa chọn quân sự của Israel

Đối với Israel, chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran tạo ra mối đe dọa sinh tồn trực tiếp và nghiêm trọng nhất. Chính phủ Israel từ lâu đã chủ trương lập trường cứng rắn đối với Iran, thậm chí không loại trừ khả năng tiến hành một cuộc tấn công quân sự đơn phương. Tuy nhiên, Israel cũng nhận thức rõ cái giá khổng lồ mà một cuộc chiến toàn diện có thể gây ra, vì vậy nước này mong muốn Mỹ thông qua ngoại giao hoặc các hành động quân sự hạn chế để làm suy yếu căn bản năng lực quân sự của Iran.

Israel đặt ra những yêu cầu rất nghiêm ngặt đối với bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Iran: thỏa thuận đó phải bao gồm các điều khoản có thể kiểm chứng và mang tính vĩnh viễn, bảo đảm Iran không thể bí mật phát triển vũ khí hạt nhân hoặc nhanh chóng khôi phục các chương trình quân sự của mình. Nỗi lo của Israel là một thỏa thuận không triệt để chỉ giúp Iran “câu giờ”, từ đó dẫn tới những mối đe dọa còn lớn hơn trong tương lai.

Lập trường phức tạp của các quốc gia Arab vùng Vịnh

Lập trường của các quốc gia Arab vùng Vịnh còn phức tạp và tinh tế hơn. Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất và một số nước khác tuy coi Iran là đối thủ địa chính trị và lo ngại sự mở rộng ảnh hưởng của Tehran tại Trung Đông, nhưng đồng thời vẫn duy trì những mối liên hệ kinh tế nhất định với Iran. Các nước này mong muốn mối đe dọa quân sự từ Iran bị suy yếu, song lại không muốn chế độ Iran sụp đổ hoàn toàn, bởi điều đó có thể kéo theo tình trạng hỗn loạn khu vực nghiêm trọng hơn.

Sự cân bằng mong manh này phản ánh thực tế phức tạp của địa chính trị Trung Đông. Các quốc gia trong khu vực có xu hướng chấp nhận một Iran bị suy yếu nhưng vẫn duy trì trật tự cầm quyền cơ bản, thay vì một Iran sụp đổ hoàn toàn – kịch bản có thể dẫn đến làn sóng người tị nạn, sự lan rộng của chủ nghĩa khủng bố và khoảng trống quyền lực kéo dài. Vì vậy, trong khi ủng hộ Mỹ gia tăng sức ép đối với Iran, các nước này cũng kỳ vọng tìm được một giải pháp ngoại giao có thể kiểm soát được tình hình.

Mục tiêu chiến lược của Washington

Từ góc độ chiến lược của Mỹ, kết quả lý tưởng cần bao gồm ba yếu tố cốt lõi: chặn đứng một cách có thể kiểm chứng và mang tính vĩnh viễn con đường phát triển vũ khí hạt nhân của Iran; áp đặt những hạn chế hiệu quả đối với năng lực tên lửa đạn đạo của Iran; và chấm dứt hoặc làm suy yếu đáng kể mối liên kết quân sự giữa Iran với các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Tuy nhiên, việc đạt được những mục tiêu này là vô cùng khó khăn, bởi điều đó đòi hỏi Iran phải nhượng bộ lớn đối với những lợi ích mà họ coi là cốt lõi.

Chính quyền Trump cũng phải đối mặt với áp lực chính trị không nhỏ. Một mặt, ông Trump cần thể hiện lập trường cứng rắn trên chính trường trong nước, chứng minh hiệu quả của đường lối đối ngoại; mặt khác, ông cũng phải tránh sa lầy vào một cuộc chiến kéo dài, điều đi ngược lại lập trường phản chiến nhất quán mà ông từng theo đuổi.

Tính toán của Tehran

Đối với Iran, chiến lược hiện nay là giữ vững các lợi ích cốt lõi, đồng thời thông qua những nhượng bộ có giới hạn để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt và các bảo đảm an ninh. Tính toán của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei dựa trên đánh giá về tính cách của ông Trump cũng như thực tế chính trị tại Mỹ: dù ông Trump có lời lẽ cứng rắn, nhưng lại không muốn gánh chịu rủi ro chính trị của một cuộc chiến tranh lâu dài. Vì vậy, Iran tin rằng họ có thể chịu đựng một mức độ sức ép quân sự nhất định mà không cần phải hoàn toàn khuất phục.

Tuy nhiên, chiến lược này cũng tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng. Nếu đánh giá sai quyết tâm của Mỹ hoặc “lằn ranh đỏ” của ông Trump, Iran có thể phải đối mặt với những đòn tấn công quân sự mang tính hủy diệt. Đồng thời, các biện pháp trừng phạt kinh tế kéo dài cùng áp lực chính trị trong nước cũng đang thử thách sức chịu đựng của chế độ Iran. Do đó, Tehran buộc phải tìm kiếm điểm cân bằng mong manh giữa việc bảo vệ các lợi ích cốt lõi và tránh để chế độ rơi vào khủng hoảng sinh tồn.

Theo phân tích của các chuyên gia, kịch bản có khả năng cao nhất là một thỏa thuận thỏa hiệp ở mức độ nhất định. Iran có thể sẽ đưa ra những nhượng bộ nhất định về vấn đề hạt nhân, chẳng hạn như hạn chế hoạt động làm giàu uranium hoặc chấp nhận cơ chế giám sát quốc tế nghiêm ngặt hơn. Đổi lại, Mỹ có thể cung cấp một phần nới lỏng trừng phạt hoặc các bảo đảm an ninh. Tuy nhiên, đối với các vấn đề tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm, bất đồng giữa hai bên nhiều khả năng sẽ tạm thời bị gác lại hoặc chỉ đạt được sự đồng thuận mang tính nguyên tắc.

Thỏa thuận từng phần như vậy dù có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng trong ngắn hạn, nhưng không thể giải quyết tận gốc sự cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Iran. Trong tương lai, nguy cơ thỏa thuận đổ vỡ, các biện pháp trừng phạt bị siết chặt trở lại hoặc thậm chí bùng phát xung đột quân sự vẫn hiện hữu. Do đó, tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào sẽ phụ thuộc vào việc hai bên có thể thiết lập được các cơ chế thực thi hiệu quả và cơ chế giải quyết tranh chấp hay không.

Cuộc khủng hoảng Mỹ–Iran hiện nay phản ánh rõ sự phức tạp và bất định của quan hệ quốc tế trong thế kỷ XXI. Răn đe quân sự song hành với đàm phán ngoại giao, cạnh tranh địa chính trị đan xen với lợi ích kinh tế, khiến quỹ đạo của cuộc khủng hoảng này đầy biến số. Từ các cuộc đối đầu quân sự tại Vịnh Ba Tư cho tới bàn đàm phán ở Oman, Mỹ và Iran đang tiến hành một ván cờ chiến lược có mức độ rủi ro rất cao.

Kết quả của các cuộc đàm phán trong những ngày tới sẽ có tác động sâu rộng không chỉ đối với Trung Đông mà còn đối với cục diện an ninh toàn cầu. Nếu đàm phán đạt được tiến triển thực chất, dù chỉ là những đồng thuận bước đầu về một số vấn đề cụ thể, điều đó cũng sẽ góp phần giảm căng thẳng và tạo điều kiện cho các giải pháp ngoại giao rộng lớn hơn. Ngược lại, nếu đàm phán rơi vào bế tắc hoặc đổ vỡ, nguy cơ đối đầu quân sự leo thang, thậm chí bùng phát xung đột toàn diện, sẽ gia tăng đáng kể.