Một phần của bức tranh “Hiên Viên vấn Đạo đồ” mô tả cảnh Hoàng Đế tới núi Không Động để tìm Quảng Thành Tử cầu Đạo. (Họa sĩ Thạch Duệ thời Minh, Bảo tàng Cố cung Quốc gia Đài Loan, Wikipedia, Public Domain)
Lễ Ký là một trong ba bộ “Tam Lễ” thời cổ đại, cùng với Chu Lễ và Nghĩa Lễ. Tác phẩm này chủ yếu giải thích ý nghĩa của các nghi lễ trong Nghi Lễ, nhằm nói cho con người biết vì sao phải hành xử theo lễ nghĩa, chứ không phải chỉ làm theo hình thức bên ngoài. Người xưa giải thích chữ “lễ” là thực hành, nghĩa là làm nhiều việc thiết thực, ít nói lời suông. Nếu chỉ chú trọng hình thức thì đã đánh mất ý nghĩa chân chính của “lễ”.Một phần của bức tranh “Hiên Viên vấn Đạo đồ” mô tả cảnh Hoàng Đế tới núi Không Động để tìm Quảng Thành Tử cầu Đạo. (Họa sĩ Thạch Duệ thời Minh, Bảo tàng Cố cung Quốc gia Đài Loan, Wikipedia, Public Domain)
Lễ Ký cho rằng mọi thứ con người có được trong đời — dù là địa vị, của cải hay danh tiếng — đều là kết quả do đức hạnh của bản thân đổi lấy.
Trong ‘Đại học’ có câu: “Có đức thì mới có người theo, có đức thì mới có đất đai, có đức thì mới có của cải”. Còn Trung Dung viết: “Người có đại đức ắt sẽ có địa vị, có bổng lộc, có danh tiếng và có tuổi thọ”.
Ý nghĩa rất rõ ràng: muốn có được điều gì, trước tiên phải có đức. Người có đức hạnh thì thân thể tự nhiên cũng khỏe mạnh.
Trong Đại Học còn nói: “Giàu làm đẹp nhà, đức làm đẹp thân”. Người giàu có thể chăm chút nhà cửa đẹp đẽ, tiện nghi; còn người có đức hạnh thì khiến thân tâm khỏe mạnh, thần sắc tươi nhuận. Chữ “nhuận” mang nghĩa sáng bóng, đầy sinh khí. Nói theo cách hiện đại là sắc mặt hồng hào, khí huyết lưu thông, làn da có sức sống — giống như cảnh vạn vật sinh sôi vào mùa xuân hè, tràn đầy năng lượng sống.
Vào thời Tống và Minh, các bậc đại nho khi giảng dạy thường khiến học trò chỉ cần ở bên cạnh cũng cảm nhận được cảm giác ấm áp như gió xuân. Trong kinh Phật cũng có ghi chép rằng khi nghe Phật pháp, con người thường vừa kinh ngạc vừa chăm chú lắng nghe, sau đó sinh tâm hoan hỷ tán thán — đó đều được xem là biểu hiện của đại đức.
Trong nhiều tiểu thuyết, người ta cũng thường miêu tả nhân vật khi tâm trạng u uất thì cảm thấy cơ thể nặng nề. Điều này thực ra phản ánh cảm nhận rất thật trong đời sống.
Trái nghĩa với “nhuận” là “cứng đờ” và “khô héo”, thường được xem là biểu hiện của sự thiếu sinh khí. Hãy nghĩ đến những cành lá khô vàng, cứng và giòn — tất cả đều mang trạng thái khô cằn, thiếu sức sống. Người ta thường mắng ai đó là “cứng đờ như xác chết”, kỳ thực trong đó cũng ngầm mang ý nghĩa “thiếu đức”, dù người nói chưa chắc đã nhận ra.
Theo ghi chép cổ, khi người xấu chết đi, thi thể thường cứng đờ; còn người đại đức lúc lâm chung thường biết trước thời khắc ra đi, có thể ngồi yên mà mất. Sau khi qua đời, tay chân vẫn mềm mại, sắc mặt như người còn sống, đỉnh đầu còn giữ hơi ấm. Dân gian gọi đó là “theo trời mà đi”.
Khoa học hiện đại cũng phát hiện rằng khi con người hoặc động vật rơi vào trạng thái cực đoan như phẫn nộ, buông thả hay kích động mạnh, cơ thể sẽ tiết ra những chất ảnh hưởng đến cảm xúc của người khác hoặc đồng loại, khiến sự tức giận và dao động cảm xúc lan truyền.
Vì vậy, “cứng”, “đờ”, “khô” được xem là biểu hiện của năng lượng tiêu cực; còn “đức” lại được coi là một dạng tinh hoa tích cực và lành mạnh.
Lễ Kýcòn nói đến lễ nghi phụng dưỡng người già và chăm sóc trẻ nhỏ, rất đáng để chúng ta học hỏi. Chẳng hạn, người xưa đã chú ý đến những biến đổi sinh lý của con người ở các độ tuổi khác nhau.
Trong thiên Vương Chế có viết:
“Năm mươi tuổi bắt đầu suy yếu, sáu mươi tuổi nếu không có thịt thì khó no, bảy mươi tuổi nếu không có vải vóc thì không đủ ấm, tám mươi tuổi dù có người chăm sóc cũng chưa chắc thấy ấm áp, chín mươi tuổi thì dù có người hầu hạ cũng khó bảo toàn thân tâm”.
Ý nói rằng sau tuổi 50, cơ thể bắt đầu suy giảm; đến 60 tuổi thì chỉ ăn uống thông thường không còn đủ bồi bổ; 70 tuổi cần chú trọng quần áo giữ ấm; 80 tuổi thì ngay cả khi có người chăm sóc, người già cũng chưa chắc cảm thấy ấm áp đầy đủ; còn 90 tuổi thì dù được chăm nom kỹ lưỡng cũng khó bảo vệ hoàn toàn sức khỏe và tinh thần.
Ngày xưa, trong các gia đình giàu có thường có đồng nam đồng nữ ở bên cạnh phụng dưỡng người cao tuổi, đó cũng được xem là một phần của lễ nghi dưỡng lão thời bấy giờ. Người xưa dệt vải, may mặc cũng nhằm mục đích kính thần và phụng dưỡng cha mẹ già, chứ không chỉ để hưởng thụ.
Đối với chế độ ăn uống của người lớn tuổi, thiên Vương Chế cũng có quy định khá chi tiết:
Đến 50 tuổi, khẩu phần ăn phải khác với người trẻ.
60 tuổi phải luôn có thịt để bồi dưỡng.
70 tuổi cần chuẩn bị thêm thức ăn nhẹ.
80 tuổi thường được dùng các món ngon.
90 tuổi thì thức ăn phải đặt ngay bên cạnh để tiện dùng bất cứ lúc nào.
Trong thiên Nội Tắc còn nhắc đến tám món ăn quý được chế biến riêng cho người già. Thịt phải chọn phần ngon nhất, nấu thành dạng cháo hoặc mềm nhuyễn để dễ tiêu hóa.
Điều này cũng cho thấy sự tinh tế và cầu kỳ của ẩm thực Trung Hoa một phần bắt nguồn từ tinh thần hiếu kính và chăm sóc người già, chứ không đơn thuần chỉ để thỏa mãn khẩu vị.
Về việc chăm sóc trẻ nhỏ, thiên Ngọc Tảo có nói: “Trẻ nhỏ không mặc áo lông, không mặc vải quá dày”. Ý là trẻ em không nên mặc quần áo quá ấm, vì quá nóng sẽ làm tổn hại “khí dương mạnh mẽ” của trẻ. Y học cổ truyền cũng cho rằng trẻ em thuộc thể “thuần dương”, không thích hợp giữ ấm quá mức.
Tuy nhiên, trẻ con vốn thích đẹp đẽ, vì vậy người xưa cho phép viền hoa hoặc thêu gấm ở mép áo, vừa hợp lý vừa hợp tình. Thời Tam Quốc, Vương Lãng từng quan sát thấy con cái của Ngụy Minh Đế thường khó nuôi lớn, và cho rằng nguyên nhân có thể là do mặc quần áo quá ấm.
Lễ Ký cũng nhấn mạnh việc thuận theo thiên thời và chú trọng các chi tiết dưỡng sinh trong sinh hoạt hằng ngày. Thiên Ngọc Tảo viết: “Người quân tử không có lý do thì ngọc không rời thân”. Ý nói người quân tử luôn mang ngọc bên mình để nhắc nhở bản thân tu dưỡng phẩm hạnh — phải giống như ngọc: ôn nhuận, cứng cỏi và không bị vấy bẩn.
Thiên Lễ Vận viết: “Tứ chi ngay thẳng thì da thịt đầy đặn”. Nghĩa là thân thể đoan chính thì tâm tính tự nhiên ngay chính; mà tâm tính ngay chính thì cơ thể cũng khỏe mạnh.
Người xưa cho rằng sự biến đổi âm dương của tự nhiên bên ngoài sẽ ảnh hưởng đến thân thể con người, vì vậy con người cần thuận theo bốn mùa và thiên thời. Vào tiết đông chí, dương khí bắt đầu sinh ra; còn đến hạ chí thì âm khí bắt đầu tăng trưởng. Khi ấy, con người nên giữ tâm an tĩnh, sinh hoạt điều độ, tiết chế dục vọng và chờ cho sự vận hành của âm dương ổn định trở lại.
Trong thiên Tế Nghĩa có nói rằng khi sương giá và hơi lạnh giáng xuống, người quân tử bước trên lớp sương ấy sẽ tự nhiên sinh lòng thê lương và kính sợ trước sự vận hành của trời đất.
Đọc đến đây, người ta không khỏi cảm thán trước trí tuệ của người xưa. Dù không phải thầy thuốc chuyên nghiệp, họ vẫn có thể thông qua quan sát và thực tiễn để phòng bệnh từ khi chưa phát sinh, chữa trị từ lúc chưa thành bệnh.
Những quy phạm trong Lễ Kývề thân thể, ăn uống, y phục và sự biến đổi của bốn mùa đều là kết quả của hàng nghìn năm kinh nghiệm thực tế. Đằng sau mỗi câu chữ là sự trải nghiệm và tích lũy của biết bao thế hệ, từ đó hình thành nên nền tảng tinh thần của văn hóa Trung Hoa.
Tuy nhiên, theo sự biến đổi của thời đại, ngày nay phần lớn Lễ Ký đã trở thành đối tượng nghiên cứu của văn hiến học và khảo cổ học. Một số phong tục dân gian vẫn còn lưu giữ dấu vết của nó, nhưng ngày càng hiếm thấy hơn.
