Mỹ – Iran đối đầu tại Vịnh Ba Tư, ông Trump răn đe bằng “Búa Đêm”

Vịnh Ba Tư gần đây một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý của toàn cầu. Hải quân Mỹ và lực lượng vũ trang Iran đã xảy ra một loạt vụ đối đầu tại vùng biển Vịnh Ba Tư, bao gồm việc quân đội Mỹ bắn hạ máy bay không người lái của Iran và Iran tìm cách chặn giữ tàu chở dầu của Mỹ.

Tuy nhiên, song song với các động thái quân sự căng thẳng, Mỹ và Iran vẫn âm thầm thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao, nhằm tìm kiếm giải pháp thông qua đàm phán để hạ nhiệt khủng hoảng. Bài viết này sẽ phân tích sâu các vụ đối đầu quân sự gần đây tại Vịnh Ba Tư, tiến trình và trở ngại trong đàm phán Mỹ–Iran, cũng như những hệ quả địa chính trị tiềm tàng của cuộc khủng hoảng này.

Mỹ bắn hạ UAV Iran: so tài công nghệ và phép thử chiến lược

Sự kiện đối đầu quân sự xảy ra ngày 3/2 đánh dấu việc quan hệ Mỹ–Iran bước vào một giai đoạn nguy hiểm mới. Khi tàu sân bay Hải quân Mỹ USS Lincoln đang thực hiện nhiệm vụ tuần tra tại vùng biển quốc tế, cách bờ biển phía nam Iran khoảng 800 km, một máy bay không người lái Shahed-139 của Iran đã tiếp cận đội hình hải quân Mỹ theo cách bị xem là mang tính khiêu khích.

Mặc dù quân đội Mỹ đã áp dụng nhiều biện pháp “hạ nhiệt” như cảnh báo qua vô tuyến và gây nhiễu điện tử, UAV của Iran vẫn tiếp tục áp sát tàu sân bay và cuối cùng bị một tiêm kích tàng hình F-35C bắn hạ.

Vụ bắn hạ này mang nhiều ý nghĩa. Ở góc độ kỹ thuật, nó cho thấy năng lực tác chiến thực tế và cơ chế phản ứng nhanh của các chiến đấu cơ tiên tiến của Mỹ. Ở bình diện chiến lược, hành động dứt khoát của Mỹ gửi đi một thông điệp rõ ràng tới Iran: bất kỳ hành vi nào bị coi là đe dọa trong khu vực an ninh do Mỹ xác định đều sẽ bị đáp trả cứng rắn.

Về phía Iran, việc triển khai UAV trinh sát ở cự ly gần vừa nhằm thu thập tình báo về cách bố trí lực lượng của Mỹ, vừa là một phép thử chiến thuật đối với phản ứng của quân đội Mỹ.

Leo thang trên biển và phản ứng nhanh của Mỹ

Chỉ vài giờ sau sự cố UAV, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã tiến hành một động thái trên biển mang tính khiêu khích hơn. Hai xuồng vũ trang phối hợp với một UAV Mohajer đã tăng tốc tiếp cận một tàu chở dầu treo cờ Mỹ, phát tín hiệu đe dọa qua vô tuyến, tìm cách lên tàu và bắt giữ. Nếu hành động này thành công, nó sẽ cấu thành sự xâm phạm nghiêm trọng đối với tự do thương mại hàng hải quốc tế, đồng thời có nguy cơ châm ngòi cho một cuộc xung đột quân sự lớn hơn.

Phản ứng của quân đội Mỹ diễn ra nhanh chóng và hiệu quả. Một tàu khu trục, với sự yểm trợ của không quân, đã hộ tống thành công tàu chở dầu thoát khỏi nguy hiểm, buộc các xuồng vũ trang Iran phải rút lui. Chiến dịch hộ tống này không chỉ bảo vệ an toàn cho hoạt động vận tải thương mại, mà còn thể hiện khả năng phối hợp tác chiến hải–không của Mỹ tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Đáng chú ý, sau đó Iran tiếp tục triển khai thêm một UAV để giám sát từ xa tàu USS Lincoln, nhưng cố tình duy trì khoảng cách an toàn, cho thấy Tehran vừa muốn thăm dò giới hạn của Mỹ, vừa tránh để tình hình vượt tầm kiểm soát.

Ông Trump răn đe bằng “Búa Đêm”

Trước các căng thẳng quân sự tại Vịnh Ba Tư, Tổng thống Mỹ Donald Trump trong cuộc trao đổi với báo chí tại Phòng Bầu dục đã nhắc tới chiến dịch “Búa Đêm” – mật danh của cuộc tấn công quân sự do Mỹ tiến hành nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6 năm ngoái. Ông Trump tuyên bố rằng Iran “không muốn nếm trải lại ‘Búa Đêm’ một lần nữa”, và ký ức về chiến dịch này đã trở thành nền tảng tâm lý quan trọng cho các cuộc đàm phán hiện nay.

Logic chiến lược của ông Trump khá rõ ràng: nhắc lại các hành động quân sự trong quá khứ để phô trương quyết tâm và năng lực của Mỹ, đồng thời tạo lợi thế cho tiến trình đàm phán hiện tại. Ông nhấn mạnh rằng Iran từng có cơ hội giải quyết vấn đề thông qua ngoại giao, nhưng do thiếu thiện chí nên đã dẫn đến biện pháp quân sự. Cách diễn đạt này vừa là lời cảnh báo gửi tới Iran, vừa nhằm thể hiện với công chúng trong và ngoài nước quan điểm đối ngoại “dùng sức mạnh để đổi lấy hòa bình” của ông.

Chiến lược hiện nay của Mỹ mang đặc trưng “vừa đánh vừa đàm”. Một mặt, quân đội Mỹ tiếp tục tăng cường hiện diện quân sự tại Trung Đông, bao gồm các nhóm tác chiến tàu sân bay, phi đội chiến đấu cơ và hệ thống phòng thủ tên lửa, nhằm tạo áp lực quân sự toàn diện lên Iran. Mặt khác, các quan chức cấp cao Mỹ vẫn tích cực chuẩn bị cho các kênh tiếp xúc ngoại giao với phía Iran. Chiến lược hai mũi nhọn này nhằm tối đa hóa đòn bẩy đàm phán, buộc Tehran phải nhượng bộ thực chất dưới sức ép lớn.

Theo những gì ông Trump tiết lộ, ông cho rằng các động thái quân sự hiện nay của Iran chỉ là “hư trương thanh thế” trước đàm phán, nhằm nâng cao vị thế thương lượng chứ không phải để tìm kiếm một cuộc chiến toàn diện. Nhận định này dựa trên đánh giá rằng giới lãnh đạo Iran không muốn gánh chịu hậu quả của một đòn “Búa Đêm” mới, do đó cuối cùng sẽ chọn con đường thỏa hiệp vào thời điểm thích hợp.

Các điểm tranh chấp cốt lõi giữa Mỹ và Iran

Theo phân tích của ông Sab, học giả thuộc Viện Nghiên cứu Hoàng gia Anh về Quan hệ Quốc tế, Iran có thể áp dụng chiến lược “nhượng bộ mang tính chiến thuật” trong vấn đề hạt nhân. Cụ thể, Tehran có thể đồng ý từ bỏ nguyên liệu hạt nhân có độ tinh khiết cao, thậm chí tạm dừng một phần hoạt động làm giàu uranium, nhưng chủ yếu nhằm câu giờ, chờ đợi bối cảnh quốc tế thay đổi để sau đó cân nhắc khôi phục đầy đủ chương trình hạt nhân.

Đối với Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, việc từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân là điều không thể chấp nhận về mặt chính trị. Chương trình hạt nhân không chỉ gắn liền với chi phí đầu tư khổng lồ, mà còn là biểu tượng của danh dự quốc gia và chủ quyền công nghệ. Trong văn hóa chính trị Iran, việc xóa bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân có thể bị xem là “đầu hàng trước Mỹ”, gây tổn hại nghiêm trọng đến tính chính danh và uy tín của chính quyền. Vì vậy, Iran nhiều khả năng sẽ chọn chiến lược “giữ lõi – hạn chế phát triển”: nhượng bộ ở mức độ kỹ thuật nhất định, nhưng vẫn duy trì khả năng tái khởi động chương trình hạt nhân khi cần.

Vấn đề tên lửa đạn đạo được xem là trở ngại lớn nhất trong đàm phán. Với Iran, tên lửa đạn đạo là vũ khí chiến lược then chốt trong bối cảnh lực lượng quân sự thông thường kém hơn, đồng thời là công cụ răn đe quan trọng để bảo đảm sự tồn tại của chế độ. Tehran đã nhiều lần khẳng định chương trình tên lửa là “lằn ranh đỏ”, không thể đem ra thương lượng.

Từ góc nhìn chiến lược của Iran, từ bỏ tên lửa đạn đạo chẳng khác nào tự tước bỏ khả năng phòng vệ. Trước ưu thế quân sự của Israel và sự hiện diện quân sự dày đặc của Mỹ tại Trung Đông, tên lửa đạn đạo là một trong số ít công cụ răn đe hiệu quả mà Iran sở hữu. Tehran tuyên bố rằng sau các cuộc xung đột năm ngoái, họ đã tái xây dựng kho tên lửa, và sẽ không ngần ngại sử dụng nếu an ninh quốc gia bị đe dọa.

Chính lập trường đối lập này khiến vấn đề tên lửa trở thành nút thắt lớn nhất trong đàm phán Mỹ–Iran. Mỹ và Israel coi năng lực tên lửa của Iran là mối đe dọa hàng đầu, trong khi Iran xem đó là tấm lá chắn an ninh cuối cùng. Trong logic trò chơi tổng bằng không như vậy, hai bên rất khó tìm được không gian thỏa hiệp thực sự.