Mỹ liệt các công ty xe điện và robot TQ vào danh sách có liên hệ quân sự

Bộ Quốc phòng Mỹ hôm thứ Hai (8/6) đã công bố danh sách hạn chế được cập nhật mới nhất, đưa hàng loạt doanh nghiệp Trung Quốc bị cho là có liên hệ với quân đội Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) vào danh sách theo dõi, trong đó có những thương hiệu công nghệ và tiêu dùng nổi tiếng như BYD và Unitree Robotics.

Mặc dù động thái này chưa phải là một lệnh trừng phạt kinh tế trực tiếp, nhưng rõ ràng nó mở đường cho các biện pháp hạn chế đầu tư, kiểm soát xuất khẩu và thậm chí là phong tỏa toàn diện chuỗi cung ứng khu vực tư nhân trong tương lai.

Danh sách được xây dựng và cập nhật theo Điều 1260H của Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng năm 2021 hiện bao gồm 188 thực thể mà Lầu Năm Góc cho rằng thuộc hệ sinh thái công nghiệp quốc phòng của ĐCSTQ hoặc đang hỗ trợ hệ sinh thái này. Trong lần cập nhật mới nhất, ngoài các tập đoàn quốc phòng truyền thống, việc Alibaba, BYD và công ty robot Unitree được đưa vào danh sách đã thu hút sự chú ý đặc biệt.

Tạp chí Newsweek nhận định rằng các doanh nghiệp này không phải doanh nghiệp nhà nước và trước đây cũng không được xem là có liên hệ với lĩnh vực quốc phòng. Tuy nhiên, Washington ngày càng lo ngại về quá trình hiện đại hóa quân sự của Trung Quốc cũng như vai trò mà các doanh nghiệp tư nhân có thể đóng góp trong chiến lược “hợp nhất quân sự – dân sự”.

Chiến lược này nhằm xóa nhòa ranh giới giữa lĩnh vực dân sự và quân sự, đưa các thành tựu đổi mới thương mại vào phục vụ năng lực quốc phòng. Các quan chức Mỹ cho rằng trong hệ thống của Trung Quốc, doanh nghiệp có thể bị yêu cầu cung cấp dữ liệu, công nghệ và các hỗ trợ khác cho chính phủ bất cứ lúc nào, từ đó góp phần nâng cao năng lực quân sự của Bắc Kinh.

Việc mở rộng danh sách các công ty bị coi là có liên hệ quân sự diễn ra trong bối cảnh Washington gia tăng nỗ lực ngăn chặn Trung Quốc tiếp cận công nghệ tiên tiến, từ chip AI, thiết bị sản xuất chất bán dẫn, điện toán lượng tử cho tới các lĩnh vực khoa học sự sống và phần cứng nền tảng cho trí tuệ nhân tạo.

Mặc dù việc bị đưa vào danh sách của Lầu Năm Góc không tự động dẫn tới các biện pháp trừng phạt, đây vẫn được xem là một “cảnh báo tuân thủ” nghiêm khắc. Từ ngày 30/6, Bộ Quốc phòng Mỹ sẽ bị cấm ký hợp đồng trực tiếp với các công ty trong danh sách; từ năm sau, cơ quan này cũng không được mua dịch vụ của họ thông qua bên thứ ba. Điều đó đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp Mỹ và các tập đoàn đa quốc gia sẽ phải đối mặt với rủi ro tuân thủ rất lớn nếu tiếp tục làm ăn với các công ty Trung Quốc này.

Đáp lại, Bắc Kinh nhanh chóng phản ứng. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm cáo buộc Washington “đối xử bất công” với các doanh nghiệp Trung Quốc và tuyên bố “Trung Quốc sẽ thực hiện các biện pháp cần thiết” để đáp trả việc Mỹ “đàn áp vô lý” các công ty nước này.

Vì sao Alibaba, BYD và Unitree bị đưa vào danh sách?

Trong số các doanh nghiệp mới được bổ sung, đáng chú ý nhất là Alibaba, tập đoàn công nghệ nền tảng và điện toán đám mây lớn nhất Trung Quốc. Lầu Năm Góc mô tả Alibaba là “đơn vị đóng góp cho quá trình hợp nhất quân sự – dân sự trong nền tảng công nghiệp quốc phòng của Trung Quốc”, với lý do công ty này có các mối liên hệ kinh doanh và dữ liệu bị nghi ngờ với Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc.

BYD, hãng xe điện đang nỗ lực mở rộng hiện diện toàn cầu, cũng bị đưa vào danh sách. Dù xe Trung Quốc hiện gần như không có thị phần đáng kể tại Mỹ, các nghị sĩ Đảng Cộng hòa và Tổng thống Donald Trump từ lâu đã chủ trương cấm hoàn toàn xe điện Trung Quốc vào thị trường Mỹ, thể hiện cách tiếp cận phòng ngừa từ sớm của Washington.

Một doanh nghiệp khác được bổ sung là hãng robot Unitree. Công ty này từng gây chú ý khi trình diễn robot hình người G1 có khả năng thực hiện các động tác võ thuật trong chương trình Gala Tết Nguyên đán của Đài truyền hình trung ương Trung Quốc (CCTV). Phía Mỹ lo ngại rằng những công nghệ robot dân dụng có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao như vậy có thể được quân đội Trung Quốc ứng dụng rộng rãi trong tương lai.

Dược phẩm sinh học và hạ tầng AI cũng bị nhắm tới

Trái ngược với những thương hiệu tiêu dùng nổi tiếng kể trên, đợt mở rộng danh sách lần này còn nhắm tới nhiều doanh nghiệp ít xuất hiện trong các tranh cãi về “danh sách đen liên quan quân đội” trước đây.

Mở rộng giám sát toàn bộ chuỗi công nghệ sinh học

WuXi AppTec (Dược Minh Khang Đức), công ty công nghệ sinh học có vốn hóa khoảng 43 tỷ USD, cùng doanh nghiệp giải trình tự gene Novogene đều bị đưa vào danh sách. Điều này cho thấy sau khi Đạo luật BIOSECURE được ký ban hành và nhắm vào các công ty công nghệ sinh học Trung Quốc, Lầu Năm Góc đã chính thức tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này. Các biện pháp hạn chế của Mỹ hiện không chỉ dừng ở dịch vụ nghiên cứu và phát triển dược phẩm thuê ngoài mà còn mở rộng tới các dịch vụ nghiên cứu cơ bản và nguồn dữ liệu gene.

Nhắm vào phần cứng nền tảng của AI

Việc Zhongji Innolight, doanh nghiệp hàng đầu thế giới về mô-đun quang học tốc độ cao, bị đưa vào danh sách được giới đầu tư xem là một “thiên nga đen”. Công ty này là nhà cung cấp linh kiện quan trọng cho các tập đoàn AI của Mỹ như Nvidia. Động thái này cho thấy Washington đang tìm cách làm suy giảm vai trò của các nhà cung cấp Trung Quốc trong chuỗi cung ứng trung tâm dữ liệu AI toàn cầu, bắt đầu từ tầng phần cứng cơ bản nhất.

Trước các cáo buộc, những công ty liên quan đã nhanh chóng lên tiếng. WuXi AppTec tuyên bố việc bị đưa vào danh sách là “hoàn toàn sai lầm”, khẳng định công ty không có bất kỳ liên hệ nào với quân đội và sẽ ngay lập tức thực hiện các biện pháp pháp lý để phản đối. Novogene cũng nhấn mạnh rằng họ là doanh nghiệp tư nhân hoạt động độc lập, đồng thời cho rằng cơ sở để Mỹ đưa ra quyết định này “hoàn toàn không phù hợp với thực tế”.

Sau khi thông tin được công bố, cổ phiếu của WuXi AppTec và một số doanh nghiệp liên quan giảm từ 4% đến 5%. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng tác động lớn hơn nằm ở dài hạn. Theo Nomura, quyết định này sẽ tạo ra “rủi ro về danh tiếng và tuân thủ” rất lớn đối với các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia và các nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn, buộc họ phải chuyển đơn hàng sang các đối thủ tại Thụy Sĩ, Thụy Điển hoặc Mỹ.

Quốc hội Mỹ kêu gọi hành động mạnh tay hơn

Ủy ban đặc biệt của Hạ viện Mỹ về các vấn đề liên quan đến ĐCSTQ đã hoan nghênh việc Lầu Năm Góc cập nhật danh sách, đồng thời thúc giục áp dụng các biện pháp cứng rắn hơn đối với những công ty bị nêu tên. Ủy ban này gọi các động thái trên là “lời cảnh báo cuối cùng” đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư Mỹ.

Trong tuyên bố chính thức, ủy ban nhấn mạnh: “Bất kỳ công ty nào trong danh sách đang được giao dịch trên các sàn chứng khoán Mỹ đều nên bị hủy niêm yết ngay lập tức, và các sản phẩm của họ cũng cần được loại bỏ khỏi những chuỗi cung ứng mà nước Mỹ đang phụ thuộc.”

Tuyên bố còn cảnh báo thêm: “Các doanh nghiệp Mỹ phải chấm dứt việc làm ăn với những công ty gây đe dọa cho an ninh quốc gia của chúng ta; nếu không, họ đang góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy quân sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc.”

Trong bối cảnh Washington ngày càng mở rộng các biện pháp kiềm chế Bắc Kinh, từ cuộc chiến thương mại bằng thuế quan trước đây đến các biện pháp phòng vệ toàn diện trong các lĩnh vực công nghệ, đầu tư, phần cứng dân dụng, khoa học sự sống và an ninh quốc gia hiện nay, danh sách doanh nghiệp bị coi là có liên hệ quân sự này đang đẩy cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung bước vào giai đoạn sâu rộng và quyết liệt hơn.