Hiến tạng được ca ngợi là nhân đạo nhưng cơ hội sống lại không thuộc về số đông

Khẩu hiệu “cho đi là còn mãi” luôn nhắc nhở chúng ta về vẻ đẹp cao cả của việc hiến tạng, nhưng phía sau nghĩa cử ấy vẫn còn một nghịch lý: tạng được hiến tặng hoàn toàn miễn phí, nhưng cơ hội tái sinh lại đòi hỏi những khoản viện phí khổng lồ. Bất cứ ai cũng có thể trao đi một phần cơ thể, nhưng khi chính những mảnh đời yếu thế cần đến phép màu ấy, rào cản kinh tế lại vô tình khép chặt hy vọng sống của họ. Sự nhân văn dường như chưa thể trọn vẹn khi đặc quyền chữa lành chưa dành cho số đông, và chính sự chênh lệch này đã vô tình tạo nên những góc khuất đau lòng về vấn nạn buôn bán hay chiếm đoạt nội tạng trên thế giới.

Tạng thì được ai cũng có thể hiến tặng miễn phí bằng tình người, nhưng quyền được tái sinh lại bị định giá bằng tiền. Và đặc quyền đó, tuyệt nhiên không dành cho số đông yếu thế.

Sự công bằng vốn nên tồn tại trong hệ thống y tế, nhưng nó dừng lại trước cánh cửa của buồng bệnh ghép tạng.

Nếu là hiến máu. Khi bạn cho đi một đơn vị máu, bạn nhận lại một tờ giấy chứng nhận hiến máu tình nguyện. Tờ giấy đó không chỉ là sự tri ân, nó còn là một bảo hiểm cho tương lai. Nếu một ngày bạn gặp tai nạn hay bệnh tật cần truyền máu, hệ thống y tế sẽ bồi hoàn đúng lượng máu đó cho bạn hoàn toàn miễn phí.

Nhưng hiến tạng thì không. Khi ai đó hiến tạng, trong tận cùng nỗi đau mất mát, gạt nước mắt ký giấy hiến tặng trái tim, lá gan, hay quả thận của người thân vừa tử nạn, họ nhận lại được gì? Đó là những lời tri ân có cánh.

Giả sử ngày mai, năm sau, hay mười năm sau, chính người mẹ già hay đứa con mồ côi của người đã khuất ấy rơi vào cảnh suy thận mạn hay xơ gan giai đoạn cuối thì sao? Không có bất kỳ một “tín dụng sinh mệnh” hay cơ chế đài thọ tài chính nào được tự động kích hoạt. Họ không được hệ thống đền đáp bằng một ca ghép tạng miễn phí. Trái lại, họ bị đưa vào một cuộc chơi sinh tử, nơi rào cản lớn nhất không phải là danh sách chờ dài dằng dặc, mà chính là chi phí.

Hãy nhìn thẳng vào những con số thực tế tại Việt Nam. Để bước qua cánh cửa phòng mổ, một ca ghép gan đòi hỏi chi phí từ 1 đến 2,5 tỷ đồng. Một ca ghép thận ngốn từ 200 đến 500 triệu đồng. Phẫu thuật ghép tim cũng lấy đi cả tỷ bạc.

Đó mới chỉ là “tấm vé vào cửa”. Hậu phẫu, cuộc chiến mới thực sự bắt đầu. Cơ thể con người không giống như một cỗ máy thay linh kiện là xong; hệ miễn dịch sẽ liên tục tấn công mảnh ghép ngoại lai. Để giữ lại mạng sống, bệnh nhân phải sử dụng các phác đồ thuốc ức chế miễn dịch đắt đỏ, tiêu tốn trung bình từ 10 đến 15 triệu đồng mỗi tháng và bắt buộc phải uống liên tục đến hơi thở cuối cùng.

Bảo hiểm y tế hiện hành có hỗ trợ chi trả, nhưng phần đó không đáng kể trước khoản viện phí khởi điểm khổng lồ và các xét nghiệm sinh học phân tử chuyên sâu (như định tuýp HLA). Đối mặt với áp lực tài chính không thể vượt qua, những người nghèo, thậm chí những người có người thân từng hiến tạng cũng đành buông xuôi. Họ ngậm ngùi nhường lại đặc quyền đó cho những ai có tiền, lặng lẽ quay về đếm ngược ngày tàn tại các phòng chạy thận lay lắt, hoặc chờ chết trong những cơn hôn mê gan. Hệ thống y tế đã chứng minh một chân lý lạnh lùng: Tạng thì miễn phí, nhưng công nghệ, phòng ICU, bác sĩ và thuốc men thì không bao giờ miễn phí.

Không chỉ ở Việt Nam, sự bất công này là bản chất của ngành ghép tạng trên toàn cầu. Một nghiên cứu nổi bật từ trung tâm y tế đại học Columbia đã chứng minh rằng, những bệnh nhân sống ở các khu vực có thu nhập cao có tỷ lệ được đưa vào danh sách chờ ghép tạng và nhận tạng cao hơn hẳn. Khả năng tài chính cho phép họ “ghi danh kép” tại nhiều trung tâm ghép tạng ở các khu vực địa lý khác nhau, tối đa hóa cơ hội tìm được nguồn tạng phù hợp. Ngược lại, nhóm bệnh nhân có địa vị kinh tế thấp thường gặp vô vàn khó khăn ngay từ vạch xuất phát: họ có tỷ lệ được các bác sĩ tuyến dưới giới thiệu đến các trung tâm ghép tạng thấp hơn, và gần như không có khả năng chi trả cho việc di chuyển liên vùng để tìm kiếm cơ hội.

Tàn khốc hơn cả, khi nội tạng con người bị biến thành một món hàng xa xỉ để giới tinh hoa dùng tiền mua lấy tuổi thọ, nó đã kích hoạt những góc khuất man rợ nhất của nhân loại. Khát khao cấy ghép của những kẻ rủng rỉnh tiền bạc đã tạo ra những thị trường đen tàn bạo, phá vỡ mọi ranh giới đạo đức, biến các nhóm người yếu thế thành những “ngân hàng tạng sống”.

Đỉnh điểm của sự tàn ác mang tính hệ thống này là tội ác mổ cướp nội tạng do nhà nước hậu thuẫn tại Trung Quốc. Hàng loạt báo cáo điều tra quốc tế độc lập và các phiên điều trần tại nhiều nghị viện trên thế giới đã đưa ra ánh sáng một sự thật kinh hoàng: hàng chục ngàn học viên Pháp Luân Công, người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương và các nhóm thiểu số khác đã bị bắt bớ, giam giữ. Tại đây, họ bị cưỡng bức lấy mẫu máu, siêu âm và lưu trữ dữ liệu mô học vào một hệ thống máy chủ khổng lồ.

Họ không còn là con người, họ bị giáng cấp thành một “kho phụ tùng sống”. Bất cứ khi nào một khách hàng giàu có, dù là quan chức trong nước hay khách du lịch y tế phương Tây – có nhu cầu và khớp mã gene, những tù nhân lương tâm này lập tức bị đưa lên bàn mổ. Sinh mạng của họ bị tước đoạt, nội tạng “tươi” bị cắt rời để cấy ghép ngay lập tức nhằm đáp ứng “đơn đặt hàng”. Đây không còn là y học cứu người, mà là một nền công nghiệp giết người theo yêu cầu, nơi mạng sống của những người yếu thế bị đem ra làm vật tế thần để đắp đổi thanh xuân và sức khỏe cho giới cầm quyền và những kẻ có tiền.

Trở lại với câu chuyện hiến tạng tình nguyện, bản chất của y học lâm sàng luôn hướng tới việc duy trì sinh mệnh. Nhưng chừng nào hệ thống y tế chưa xóa bỏ được hàng rào tài chính, chừng nào người hiến tạng không được hệ thống đảm bảo quyền lợi sinh tồn sòng phẳng cho chính gia đình họ, thì sự “nhân văn” ấy có thể chỉ là một vở kịch đạo đức giả được biên soạn.

Người nghèo luôn được xã hội khuyến khích, động viên để trở thành những anh hùng vô danh trên giường bệnh. Họ nhắm mắt xuôi tay, để lại một phần cơ thể với mong muốn thắp lên sự sống mới. Nhưng nghịch lý thay, đặc quyền được hưởng thụ sự sống đó, chiếc vé để bước qua cửa tử đó rốt cuộc vẫn chỉ nằm gọn trong tay những kẻ nắm giữ đặc quyền và của cải. Một xã hội khó có thể tự hào về lòng nhân đạo, khi máu thịt của người nghèo vô tình trở thành viên gạch lót đường cho sự trường thọ của giới tinh hoa.