Ông Trump tung ‘đòn lớn’ đối phó việc Trung Quốc mở rộng vũ khí hạt nhân

Chính quyền Trung Quốc lâu nay theo đuổi cái gọi là “chủ nghĩa 3 không” trong vấn đề hạt nhân: Không minh bạch; Không thừa nhận việc đang nhanh chóng mở rộng kho vũ khí hạt nhân; Không tham gia đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân với Mỹ. Lập trường cứng rắn và cứng nhắc này khiến đối đầu chiến lược Mỹ – Trung buộc phải leo thang rõ rệt. Chính quyền Trump nhiệm kỳ này không còn dung thứ “chủ nghĩa ba không” của Bắc Kinh và bắt đầu tung ra các biện pháp mạnh mẽ.

Từ chối gia hạn Hiệp ước New START Mỹ – Nga, yêu cầu Trung Quốc tham gia đàm phán hạt nhân

Ngày 5/2, thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Nga – New START – đã hết hạn. Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất gia hạn thêm một năm, nhưng cựu Tổng thống Donald Trump đã từ chối. Sự từ chối này không phải không có cái giá của nó.

Một trong những lý do chính khiến chính quyền Trump chấp nhận đánh đổi là không thể tiếp tục để Trung Quốc đứng ngoài các cuộc đàm phán kiểm soát hạt nhân Mỹ – Nga, mà phải khởi động đàm phán ba bên Mỹ – Trung – Nga. Mục tiêu của ông Trump là đạt được một “hiệp ước hoàn toàn mới, được cải tiến và hiện đại hóa”.

Khi Mỹ và Nga ký New START năm 2010, hai nước sở hữu hơn 90% số vũ khí hạt nhân toàn cầu, và khi đó đã không tính đến kho hạt nhân của Trung Quốc. Tuy nhiên, tham vọng hạt nhân của Bắc Kinh được cho là vượt xa tưởng tượng của nhiều người. Đặc biệt sau khi ông Xi Jinping lên nắm quyền, tốc độ mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc được đánh giá là chưa từng có tiền lệ.

Phía Mỹ nhận định rằng nếu tiếp tục phát triển với tốc độ này, đến năm 2035 Trung Quốc có thể sở hữu khoảng 1.500 đầu đạn hạt nhân – tương đương với số lượng đầu đạn mà Mỹ và Nga hiện được phép triển khai theo New START (hiệp ước giới hạn mỗi bên ở mức 1.550 đầu đạn).

Trên thực tế, kể từ khi New START có hiệu lực, Trung Quốc đã nhanh chóng mở rộng kho hạt nhân của mình, “khiến mô hình kiểm soát vũ khí cũ dựa trên thỏa thuận song phương Mỹ – Nga trở nên lỗi thời”. (Ngoài Trung Quốc, phía Mỹ cũng đánh giá rằng Nga đang tiến hành các thử nghiệm hạt nhân siêu tới hạn và chưa tuân thủ cam kết tạm ngừng thử nghiệm hạt nhân.)

Việc để Trung Quốc lợi dụng “sự kiềm chế mang tính ràng buộc pháp lý giữa Mỹ và Nga” để mở rộng kho vũ khí hạt nhân với tốc độ chưa từng có được cho là “khiếm khuyết mang tính căn bản” của New START. “Bất kỳ vũ khí hạt nhân nào của Trung Quốc đều không nằm trong phạm vi điều chỉnh của hiệp ước. Cho đến nay, toàn bộ kho hạt nhân của Bắc Kinh vẫn không bị giới hạn, không minh bạch, không khai báo và không chịu sự kiểm soát”.

Theo quan điểm của chính quyền Trump, việc New START hết hạn đánh dấu “sự chấm dứt của thời kỳ Mỹ đơn phương kiềm chế”. Ngoại trưởng Marco Rubio viết trên nền tảng xuất bản Substack của Bộ Ngoại giao Mỹ rằng: “Kiểm soát vũ khí không còn là vấn đề song phương giữa Mỹ và Nga. Như Tổng thống đã nêu rõ, các quốc gia khác cũng có trách nhiệm giúp đảm bảo ổn định chiến lược, trong đó quan trọng nhất là Trung (Cộng) Quốc”.

Từ đó có thể thấy, chính quyền Trump đã mang tính lịch sử khi chuyển trọng tâm đàm phán kiểm soát hạt nhân sang Trung Quốc, gây sức ép trực tiếp lên Bắc Kinh và khiến những tuyên bố trong Sách Trắng năm 2025 mang tên “Kiểm soát vũ khí, giải trừ quân bị và không phổ biến vũ khí trong kỷ nguyên mới của Trung Quốc” khó còn có thể thuyết phục dư luận như trước.

Công khai tiết lộ các vụ thử hạt nhân bí mật của Trung Quốc

Truyền thông chủ lưu của Mỹ thời gian qua thường xuyên đưa tin về việc Trung Quốc mở rộng kho vũ khí hạt nhân. Nay, chính phủ Mỹ chính thức bước ra tiền tuyến.

Ngày 6/2, tại Hội nghị Giải trừ Quân bị của Liên Hợp Quốc ở Geneva, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách Kiểm soát Vũ khí và An ninh Quốc tế Thomas G. DiNanno phát biểu trước các đại biểu:

“Ngày hôm nay, tôi có thể tiết lộ rằng Chính phủ Hoa Kỳ biết Trung Quốc đã tiến hành các vụ thử nổ hạt nhân, bao gồm việc chuẩn bị thử nghiệm với đương lượng được chỉ định lên tới hàng trăm tấn”.

Chính phủ Mỹ xác nhận rằng quân đội Trung Quốc đã tiến hành một vụ thử hạt nhân bí mật vào ngày 22/6/2020, tạo ra đương lượng nổ hàng trăm tấn TNT, đồng thời cố tình che giấu/đánh lạc hướng các đặc điểm của vụ nổ hạt nhân, do họ hiểu rõ hành động này vi phạm cam kết cấm thử nghiệm.

Phía Mỹ cho biết Trung Quốc đã sử dụng kỹ thuật “decoupling” (tách sóng/giảm ghép), tức kích nổ trong các khoang ngầm lớn dưới lòng đất để làm suy yếu sóng địa chấn lan truyền, khiến hệ thống giám sát địa chấn toàn cầu khó phát hiện hoặc nhận diện đó là một vụ nổ hạt nhân.

Trung Quốc phủ nhận cáo buộc này và viện dẫn tuyên bố của Robert Floyd – Thư ký điều hành Ban Thư ký lâm thời của Tổ chức Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện (CTBTO Preparatory Commission) – rằng vào ngày mà phía Mỹ nêu ra, tổ chức này không ghi nhận bất kỳ sự kiện nào mang đặc điểm của một vụ thử nổ hạt nhân. Tuy nhiên, hệ thống của tổ chức này chỉ có thể phát hiện các vụ nổ hạt nhân có đương lượng tương đương hoặc lớn hơn khoảng 500 tấn TNT.

Ngày 17/2, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ Christopher Yeaw tại một sự kiện ở Viện Hudson (Hudson Institute) tại Washington đã tiết lộ thêm các chi tiết mới về vụ thử hạt nhân ngầm của Trung Quốc vào tháng 6/2020. Ông bác bỏ tuyên bố của Floyd, cho rằng nếu đội ngũ của ông Floyd không nhận ra các vụ thử – dù có đương lượng thấp nhưng vẫn cung cấp kiến thức quan trọng cho các quốc gia hạt nhân – thì ông nên “xem xét lại các ưu tiên của mình”, thay vì kêu gọi Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện có hiệu lực.

Ông Yeaw nhận định: “Hiệp ước này về cơ bản đã trở thành một tấm màn che”.

Nếu Trung Quốc thực sự vượt qua ngưỡng siêu tới hạn (supercritical threshold) vào ngày 22/6/2020, thì câu hỏi quan trọng nhất là “vì sao”? Các chuyên gia Mỹ đưa ra ít nhất bốn khả năng giải thích:

1. Nâng cao độ an toàn và độ tin cậy: Mỹ trước đây từng tiến hành một loạt thử nghiệm hạt nhân đương lượng cực thấp nhằm cải thiện độ an toàn và độ tin cậy trong thiết kế vũ khí.

2. Cải tiến thiết kế vũ khí: Báo cáo Sức mạnh Quân sự Trung Quốc năm 2025 của Bộ Quốc phòng Mỹ cho rằng Trung Quốc “có thể đang theo đuổi các loại vũ khí hạt nhân có đương lượng dưới 10 kiloton”.

3. Phục vụ mục đích phát hiện/phòng chống phổ biến hạt nhân: Nếu một quốc gia muốn bí mật phát triển chương trình vũ khí hạt nhân, các thử nghiệm “decoupling” có thể là cách tốt nhất để kiểm tra thiết bị hạt nhân mà không bị phát hiện. Các chuyên gia vũ khí Trung Quốc có thể tiến hành các thử nghiệm này để nghiên cứu đặc trưng tín hiệu của chúng. Từ năm 2021 đến 2023, Cơ quan Quản lý An ninh Hạt nhân Quốc gia thuộc Bộ Năng lượng Mỹ cũng đã sử dụng thuốc nổ thông thường để thực hiện nhiều thí nghiệm nhằm phát hiện và đặc trưng hóa các vụ nổ hạt nhân ngầm có đương lượng thấp và được che giấu.

4. Do tai nạn: Có khả năng Trung Quốc vô tình tạo ra đương lượng hạt nhân trong quá trình tiến hành các thử nghiệm an toàn.

Dù lý do là gì, theo quan điểm của phía Mỹ, Trung Quốc không thể chối bỏ vụ thử hạt nhân bí mật ngày 22/6/2020.