Phân tích: Cải cách của Cuba có thể khó thành công, đối mặt 3 trở ngại lớn

Trong bối cảnh vừa chịu trừng phạt kéo dài của Mỹ vừa đứng bên bờ sụp đổ kinh tế trong nước, Quốc hội Cuba đã thông qua gói cải cách kinh tế lớn nhất trong lịch sử. Chính quyền thậm chí hiếm khi thừa nhận rằng một phần khó khăn bắt nguồn từ chính thể chế của mình. Một số phân tích cho rằng mức độ mở cửa lần này thậm chí vượt cả giai đoạn cải cách mở cửa ban đầu của Trung Quốc, nhưng việc Cuba có thể thực sự thoát khỏi khủng hoảng hay không vẫn phụ thuộc vào việc Mỹ có nới lỏng trừng phạt hay không.

Cuba tung ra gói cải cách lớn nhất lịch sử

Quốc hội Cuba hôm thứ Năm (18/6) đã nhất trí thông qua hơn 176 biện pháp cải cách kinh tế lớn, bao gồm tài chính, bất động sản, hoạt động doanh nghiệp và đầu tư, nhằm đối phó với khó khăn kinh tế do trừng phạt của Mỹ gây ra. Nếu được triển khai đầy đủ, đây sẽ là điều chỉnh lớn nhất đối với mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa của Cuba kể từ sau cuộc cách mạng năm 1959.

Theo Reuters, các biện pháp mới bao gồm cho phép ngân hàng tư nhân tham gia vào hệ thống tài chính vốn do nhà nước thống trị trong thời gian dài, mở cửa phát triển bất động sản tư nhân, và thúc đẩy chuyển đổi một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần.

Đồng thời, Chính phủ Cuba cũng dự định cho phép bán tài sản nhà nước cho cá nhân, pháp nhân trong nước và nước ngoài, cũng như người Cuba sống ở nước ngoài. Đây là bước đi mang tính biểu tượng quan trọng tại quốc gia vốn lâu nay kiểm soát chặt đất đai và tài sản.

Kế hoạch cải cách cũng sẽ nới lỏng mạnh các hạn chế đối với khu vực kinh tế tư nhân. Trong tương lai, doanh nghiệp tư nhân có thể thuê hơn 100 lao động, và các doanh nhân lần đầu tiên được phép sở hữu nhiều doanh nghiệp cùng lúc. Chính phủ cũng dự định xây dựng hệ thống ngân hàng tư nhân dưới sự giám sát của nhà nước, cùng thị trường ngoại hối kỹ thuật số theo thời gian thực để thúc đẩy lưu thông vốn và đầu tư.

Nhiều hãng truyền thông quốc tế cho biết tình trạng thiếu nhiên liệu khiến Cuba thường xuyên mất điện quy mô lớn, có nơi mất điện hơn một ngày. Lương thực, thuốc men, nước uống và nhiên liệu đều trong tình trạng thiếu hụt kéo dài. Áp lực trừng phạt cộng với khủng hoảng kinh tế khiến nhiều doanh nghiệp nước ngoài rút khỏi thị trường Cuba, trong khi ngành du lịch phục hồi chậm càng làm tình hình thêm trầm trọng.

Cải cách Cuba đang gửi tín hiệu gì tới Mỹ?

Trong thời gian dài, Chính phủ Cuba thường quy nguyên nhân khó khăn kinh tế cho lệnh cấm vận thương mại và trừng phạt kéo dài hơn 60 năm của Mỹ. Tuy nhiên, Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel trước khi bỏ phiếu tại Quốc hội đã hiếm khi thừa nhận rằng vấn đề không hoàn toàn đến từ bên ngoài.

Ông chỉ ra rằng chủ nghĩa quan liêu, hiệu suất hành chính thấp, các quy định cản trở sản xuất và sự trì hoãn trong ra quyết định nhiều năm cũng làm trầm trọng thêm khủng hoảng hiện nay. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh cải cách không đồng nghĩa với từ bỏ con đường xã hội chủ nghĩa. Cuba đang đối mặt với bài toán tiếp tục xây dựng chủ nghĩa xã hội trong bối cảnh bị Mỹ trừng phạt lâu dài.

Khi nói về hướng cải cách, ông Díaz-Canel đã nhắc tới kinh nghiệm phát triển của Trung Quốc và Việt Nam, ngầm cho thấy Cuba có thể tham khảo mô hình cải cách thị trường trong khi vẫn giữ hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa.

Về mức độ và ý nghĩa của đợt cải cách lần này, một số nhà phân tích lâu năm theo dõi quan hệ Mỹ–Trung đã đưa ra diễn giải sâu hơn trong chương trình “Chào buổi sáng Trung Quốc”.

Nhà báo kỳ cựu Phương Vĩ nhận định rằng Tổng thống Cuba hiếm khi thừa nhận nguyên nhân khủng hoảng không chủ yếu đến từ trừng phạt của Mỹ mà xuất phát từ bộ máy quan liêu và bản thân hệ thống xã hội chủ nghĩa. Ông cho rằng Cuba đã rơi vào tình trạng “ngoài không có viện trợ, trong không có lương thực”, thiếu hụt toàn diện từ thực phẩm, thuốc men, nhiên liệu đến điện năng, và đang đối mặt cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ năm 1959.

Nhà bình luận độc lập Tần Bằng nhìn lại lịch sử Cuba và cho rằng nước này trước cách mạng không phải là một quốc gia nghèo nàn lạc hậu. Theo dữ liệu ông dẫn, năm 1958 thu nhập bình quân đầu người của Cuba đứng thứ ba Mỹ Latinh, chỉ sau Venezuela và Argentina; tỷ lệ sở hữu TV thuộc hàng cao nhất thế giới; mức sở hữu điện thoại và ô tô vượt nhiều nước châu Âu; mạng lưới đường sắt thậm chí được xây dựng sớm hơn cả chính quốc Tây Ban Nha.

Ông Tần Bằng nói rằng khi đó Havana được gọi là “Paris của vùng Caribe”, Cuba có tầng lớp trung lưu phát triển và cơ sở hạ tầng hiện đại. Tuy nhiên sau cách mạng Cuba, nhiều tài sản tư nhân bị quốc hữu hóa, cơ chế thị trường bị phá vỡ. Ông nói: “Đặc điểm lớn nhất của chủ nghĩa xã hội là liên tục xóa bỏ kinh tế tư nhân, cuối cùng tập trung toàn bộ tài sản quốc gia vào tay chính phủ”.

Phương Vĩ cho rằng xét theo nội dung công bố, mức độ cải cách lần này của Cuba thậm chí vượt cả giai đoạn đầu cải cách mở cửa của Trung Quốc. Ông nói: “Mở ngân hàng tư nhân, đến Trung Quốc hiện nay cũng chưa dám hoàn toàn mở”.

Tuy nhiên, ông cho rằng các cải cách này đến quá muộn. “Bản thân cải cách chỉ là một tín hiệu. Nếu không có vốn quốc tế và niềm tin của cộng đồng quốc tế quay trở lại, thì dù kế hoạch tốt đến đâu cũng khó triển khai.”

Ông phân tích rằng Cuba đang gửi tín hiệu tới Mỹ, hy vọng đổi cải cách lấy nới lỏng trừng phạt. Ông nói: “Cuba đang nói với Mỹ: tôi đã sẵn sàng rẽ hướng, bạn có muốn ngồi xuống đàm phán không?”

Mỹ liên tiếp gây sức ép lên Cuba

Ngay trước khi Cuba đưa ra gói cải cách, Mỹ đã liên tiếp thực hiện nhiều động thái cứng rắn nhằm tăng áp lực lên chính quyền Cuba.

Theo tài liệu tòa án công bố hôm thứ Tư (20/5), một đại bồi thẩm đoàn ở bang Florida đã đồng ý truy tố cựu lãnh đạo Cuba Raúl Castro cùng 5 người khác.

Hồ sơ tòa án cho thấy ông Castro bị cáo buộc tại miền nam Florida với các tội âm mưu giết công dân Mỹ, 4 tội giết người và 2 tội phá hủy máy bay. Nội dung chi tiết bản cáo trạng chưa được công bố.

Các quan chức Mỹ tiết lộ đầu tháng này rằng ông Raúl Castro, 94 tuổi, bị cáo buộc liên quan đến sự kiện năm 1996 khi Cuba bắn rơi máy bay của tổ chức nhân đạo “Brothers to the Rescue”. Khi đó ông giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng Cuba, bị nghi ra lệnh dùng tiêm kích MiG bắn hạ 2 máy bay dân sự của Mỹ.

Raúl Castro chính thức rời vị trí lãnh đạo Đảng Cộng sản Cuba năm 2021, nhưng vẫn được xem là một trong những nhân vật quyền lực nhất nước này. Ông cũng là em trai của Fidel Castro, nhà lãnh đạo cách mạng lâu năm của Cuba.

Ngày 11/6 tuần trước, Bộ Tài chính và Bộ Ngoại giao Mỹ công bố áp đặt trừng phạt đối với công ty năng lượng nhà nước Cuba “CUPET” theo sắc lệnh của Tổng thống.

Biện pháp này đồng nghĩa với việc phong tỏa toàn bộ tài sản của công ty tại Mỹ và cấm công dân, tổ chức Mỹ giao dịch với đơn vị này.

Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố: “Giới tinh hoa cộng sản Cuba đang vũ khí hóa năng lượng như một công cụ kiểm soát xã hội và trục lợi”.

Ông nói thêm: “Tổng thống Trump muốn người dân Cuba có một tương lai tự do hơn về kinh tế và chính trị. Trước khi điều đó xảy ra, chúng tôi sẽ tiếp tục ngăn chặn khả năng của chế độ cộng sản này trong việc dùng thương mại năng lượng để thúc đẩy chương trình tham nhũng và đàn áp bạo lực đối với người dân Cuba”.

Ngày 20/5 – ngày độc lập của Cuba – ông Rubio, người gốc Cuba, lần đầu tiên trên cương vị Ngoại trưởng trực tiếp phát biểu với người dân Cuba, cho rằng nguyên nhân của “khổ đau không thể tưởng tượng nổi” là do sự cai trị của Đảng Cộng sản Cuba.

Ông cũng công bố Mỹ sẽ viện trợ khoảng 100 triệu USD lương thực và y tế cho người dân Cuba để hỗ trợ vượt qua khủng hoảng hiện tại.

Cùng thời điểm, Bộ Tư lệnh Miền Nam Mỹ thông báo nhóm tàu sân bay “Nimitz” đã tiến vào khu vực Caribe trong tuần này.

Trước đó, ông Trump từng ám chỉ khả năng thực hiện một “tiếp quản thân thiện” đối với Cuba, do chính phủ nước này đang đối mặt khủng hoảng kinh tế, năng lượng và làn sóng phản đối trong nước ngày càng gia tăng.