Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ sẽ cấm hợp tác với các nhà khoa học Trung Quốc

Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (National Science Foundation – NSF) sẽ cấm các nhà khoa học Mỹ nhận tài trợ của quỹ này hợp tác với các tổ chức nghiên cứu của Trung Quốc và nhân viên của các tổ chức đó. Động thái này có thể đồng nghĩa với việc gần như cấm hợp tác với tất cả các nhà khoa học Trung Quốc.

Quy định mới đồng nghĩa với việc NSF sẽ thống nhất với chính sách mà Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ đã áp dụng từ đầu năm nay.

Hôm thứ Tư (8/7), NSF công bố quy định mới mang tên “Cấm hợp tác với các thực thể bị hạn chế”. Trong thông báo, NSF cho biết sẽ ban hành một chính sách cấm sử dụng nguồn tài trợ của quỹ để hợp tác với các thực thể nằm trong danh sách thực thể bị hạn chế của Mỹ.

Các danh sách này bao gồm hàng trăm trường đại học hàng đầu, phòng thí nghiệm quốc gia và viện nghiên cứu của Trung Quốc. Số lượng tổ chức Trung Quốc không nằm trong danh sách này chỉ đếm trên đầu ngón tay.

NSF là một cơ quan độc lập của Chính phủ Hoa Kỳ, được Quốc hội thành lập năm 1950. Cơ quan này tài trợ cho nghiên cứu cơ bản và giáo dục trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, ngoại trừ y học.

Trong các lĩnh vực toán học, khoa học máy tính, kinh tế học và khoa học xã hội, NSF là nguồn tài trợ liên bang chủ yếu. Theo dự toán ngân sách Quốc hội Mỹ năm 2023, NSF cung cấp khoảng 24% nguồn tài trợ liên bang cho nghiên cứu cơ bản tại các trường đại học Mỹ và chiếm hơn 50% tổng nguồn tài trợ liên bang dành cho nghiên cứu cơ bản tại các cơ sở này.

Thông báo nêu rõ: “Chính phủ Hoa Kỳ xác định rằng vì các lợi ích an ninh quốc gia và các lợi ích chính sách đối ngoại khác, hoạt động của các thực thể này cần phải bị hạn chế. Do đó, Quỹ Khoa học Quốc gia cho rằng các biện pháp hiện nay nhằm giảm thiểu rủi ro an ninh nghiên cứu đối với các dự án do quỹ tài trợ có liên quan đến các thực thể bị hạn chế là chưa đầy đủ”.

NSF dự kiến sửa đổi hướng dẫn hiện hành, bổ sung các nội dung sau:

• Thứ nhất, nếu mục đích của khoản tài trợ NSF là thực hiện nghiên cứu hợp tác với các thực thể bị hạn chế thì khoản tài trợ đó không được sử dụng để cấp vốn, ký hợp đồng, thực hiện các giao dịch khác hoặc bất kỳ hình thức hỗ trợ nào đối với bất kỳ tổ chức nào. Lệnh cấm tài trợ này cũng áp dụng đối với nhân viên của các thực thể bị hạn chế.
• Thứ hai, các nhân sự cấp cao hoặc nhân sự chủ chốt sẽ bị cấm đảm nhiệm bất kỳ chức vụ hoặc vị trí nào tại các thực thể bị hạn chế, cũng như bị cấm nhận tài trợ nghiên cứu từ các thực thể này. Ngoài ra, họ cũng bị cấm hợp tác với các thực thể bị hạn chế hoặc nhân viên của các thực thể này trong các nghiên cứu do NSF tài trợ.
• Thứ ba, để bảo đảm lệnh cấm được thực thi, đại diện được ủy quyền của các tổ chức và các nhân sự cấp cao hoặc chủ chốt phải xác nhận việc tuân thủ khi nộp hồ sơ xin tài trợ. Đồng thời, các tổ chức có trách nhiệm bảo đảm những nhân sự này hiểu và chấp hành quy định, cũng như phát hiện và xử lý các hoạt động vi phạm trước khi nguồn tài trợ của NSF được giải ngân.

Thông báo cho biết, bằng cách đồng bộ hóa lệnh cấm này với cách quân đội Hoa Kỳ xử lý việc hợp tác với các thực thể nằm trong danh sách bị hạn chế của Mỹ, NSF mong muốn bảo vệ các nghiên cứu được tài trợ, đồng thời tăng cường tính nhất quán và giảm gánh nặng hành chính.

Chính sách mới này từ bỏ cách tiếp cận trước đây của NSF là cố gắng cân bằng giữa rủi ro và lợi ích tiềm tàng của các hoạt động hợp tác như vậy.

Hai năm trước, người phụ trách an ninh nghiên cứu của NSF từng cho biết họ muốn vừa giảm nguy cơ các công nghệ trọng yếu của Mỹ bị đánh cắp thông qua hoạt động gián điệp kinh tế hoặc quân sự, vừa duy trì một phần hợp tác với Trung Quốc. Khi đó, NSF triển khai chương trình mang tên TRUST (Trusted Research Using Safeguards and Transparency – Nghiên cứu đáng tin cậy dựa trên các biện pháp bảo đảm và tính minh bạch) nhằm “đánh giá các rủi ro an ninh quốc gia tiềm ẩn trong các hồ sơ xin tài trợ”.

Hiện nay, đối với Trung Quốc và các quốc gia khác bị coi là đe dọa đối với an ninh quốc gia Mỹ, chương trình TRUST dường như đã trở thành quá khứ.

Trước đó, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) đã đề xuất áp dụng lệnh cấm rộng hơn đối với hợp tác nghiên cứu với Trung Quốc, như một phần của kế hoạch cải tổ toàn diện cách chính phủ quản lý các khoản tài trợ và hợp đồng trị giá hàng ngàn tỷ USD, bao gồm cả kinh phí nghiên cứu khoa học.

Trong một “Hướng dẫn thống nhất”, OMB quy định sẽ cấm hợp tác với toàn bộ các “quốc gia đáng quan ngại” và “thực thể nước ngoài đáng quan ngại”. Các quốc gia đáng quan ngại gồm Trung Quốc cộng sản, Nga, Iran và Triều Tiên.

Chủ tịch Ủy ban Đặc biệt của Hạ viện Mỹ về Đảng Cộng sản Trung Quốc, Dân biểu Cộng hòa bang Michigan John Moolenaar, hôm thứ Sáu (10/7) đã ra thông cáo báo chí bày tỏ ủng hộ quy định mới của NSF. Ông gọi đây là bước đi “đáng hoan nghênh và hợp lý”, đồng thời kêu gọi các cơ quan liên bang khác “noi theo cách làm của Lầu Năm Góc và Quỹ Khoa học Quốc gia”.

Tuy nhiên, vẫn có một số nhà khoa học cho rằng việc hạn chế sử dụng quỹ nghiên cứu liên bang để hợp tác với các nhà khoa học Trung Quốc là một ý tưởng không hay, vì điều đó bỏ qua những lợi ích mà hợp tác khoa học Mỹ – Trung mang lại cho cả hai bên.

Hiện NSF đã bắt đầu lấy ý kiến công chúng và dự kiến sẽ trình bày chi tiết phiên bản cuối cùng của chính sách trong bản hướng dẫn dành cho các đơn vị nhận tài trợ, có hiệu lực từ ngày 1/10.