Sau cảnh báo của MI5, một số đại học Anh rà soát hợp tác với Trung Quốc

Một số đại học Anh bắt đầu rà soát hợp tác với Trung Quốc, sau khi MI5 cảnh báo một viện Trung Quốc tài trợ học giả Anh rồi chuyển kết quả cho tình báo Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Cơ quan tình báo Anh MI5 cáo buộc Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Thông dụng Trung Quốc (CGTRI) tài trợ cho các học giả Anh nghiên cứu những đề tài nhạy cảm, rồi chuyển kết quả cho Bộ An ninh Quốc gia của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ).

Theo MI5, hơn 100 học giả có liên hệ với Anh đã nhận tài trợ của CGTRI, một viện thực chất gắn chặt với Bộ An ninh Quốc gia ĐCSTQ.

Đây là lần đầu tiên MI5 công khai phát đi một cảnh báo chính thức nghiêm khắc như vậy. Bản cảnh báo tiết lộ nhân viên tình báo ĐCSTQ đã bí mật tài trợ cho nghiên cứu của các đại học Anh trong những lĩnh vực then chốt như an ninh mạng và hệ thống liên lạc bí mật.

“MI5 đã xác định mục đích chính của CGTRI là tài trợ cho những nghiên cứu có thể trực tiếp nâng cao năng lực kỹ thuật gián điệp của Bộ An ninh Quốc gia ĐCSTQ”, bản cảnh báo viết.

Bản cảnh báo cho biết các học giả Anh đã chia sẻ dữ liệu với phía Trung Quốc trong những lĩnh vực như kỹ thuật giấu tin, tức cách giấu thông tin bí mật trong tệp tin hay đồ vật để tránh bị phát hiện. MI5 khẳng định “những hoạt động này hỗ trợ hành vi gián điệp của Bộ An ninh Quốc gia Trung Quốc, đe dọa an ninh quốc gia Anh”.

Học giả có thể đối mặt án tù tới 14 năm

Các cơ quan an ninh quốc gia của Anh đã yêu cầu các trường đại học cắt đứt những mối liên hệ này. Nếu không, học giả liên quan có thể bị truy tố vì hỗ trợ cơ quan tình báo nước ngoài, tội danh có mức án cao nhất 14 năm tù.

MI5 cho biết trong một số trường hợp, học giả có thể không biết nghiên cứu của mình được CGTRI tài trợ gián tiếp. Cũng có những cơ sở học thuật đã hợp tác với CGTRI “một cách thiện chí”, không hề biết viện này có quan hệ với Bộ An ninh Quốc gia ĐCSTQ.

Dù vậy, cơ quan này lưu ý: tổ chức, cá nhân nào vẫn tiếp tục nghiên cứu do CGTRI tài trợ sau bản “cảnh báo gián điệp” này “nên tự tìm tư vấn pháp lý độc lập”, nhất là về các hành vi vi phạm Điều 3 và Điều 17 Luật An ninh Quốc gia.

Bộ trưởng An ninh Anh Dan Jarvis yêu cầu các trường đại học hủy những thỏa thuận nghiên cứu đã ký với phía ĐCSTQ và ngừng chuyển thông tin nhạy cảm về công nghệ AI tiên tiến.

“Cảnh báo này vạch trần việc tình báo Trung Quốc tìm cách lén lút tận dụng chuyên môn và thành quả nghiên cứu của giới học giả chúng ta”, ông Jarvis nói trong một tuyên bố. Theo ông, việc này gây tổn hại cho an ninh quốc gia của Anh và các đồng minh.

Ông đã gửi thư cho hiệu trưởng tất cả các trường đại học để bảo đảm các trường “hỗ trợ nhân viên chấm dứt mọi hợp tác với công ty này” và tuân thủ Luật An ninh Quốc gia, không để tình báo Trung Quốc tiếp tục hưởng lợi.

Một trường đại học ở Bắc Ireland bắt đầu rà soát

Đại học Queen’s Belfast ở Bắc Ireland đã yêu cầu giảng viên, nhân viên rà soát một số dự án hợp tác với Trung Quốc sau khi nhận cảnh báo của MI5, BBC đưa tin. Trường “đặc biệt khuyến nghị rà soát mọi hợp tác hiện có hoặc dự kiến liên quan đến CGTRI”.

Trong thư điện tử gửi giảng viên, nhân viên, nhà trường viết: “Trường đang tiến hành rà soát nội bộ. Tuy nhiên, các hệ thống hiện có của chúng tôi có thể khó phát hiện những trường hợp này. Vì vậy, các nhà nghiên cứu nên thẩm định kỹ để làm rõ nguồn tài trợ cuối cùng của các dự án hợp tác với cơ quan Trung Quốc”.

Một người phát ngôn của trường nói với BBC rằng nhà trường “hết sức nghiêm túc với trách nhiệm về nghiên cứu và an ninh quốc gia”. Ngoài việc tự rà soát mọi hợp tác hiện có hoặc dự kiến liên quan đến CGTRI, trường đã đề nghị giảng viên, nhân viên tự kiểm tra các hợp tác với tổ chức này và báo cáo mọi lo ngại cho phó trưởng khoa phụ trách nghiên cứu.

Queen’s Belfast có quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc.

Số sinh viên Trung Quốc tại trường nhiều năm nay dao động từ 1.000 đến 1.700 người. Trường lập một học viện liên kết với Đại học Y khoa Trung Quốc ở Thẩm Dương, và hợp tác với Đại học Thâm Quyến, Đại học Đông Bắc và Đại học Bưu chính Viễn thông Bắc Kinh trong các ngành kinh doanh, kỹ thuật, máy tính và khoa học xã hội nhân văn.

Trường cũng hợp tác nghiên cứu khá nhiều với phía Trung Quốc. Số liệu chính thức cho thấy chỉ trong vài năm qua, trường đã cùng gần 200 đại học và viện nghiên cứu Trung Quốc công bố hàng trăm bài báo khoa học. Các nghiên cứu chung tập trung vào năng lượng bền vững, công nghệ thông tin và an ninh mạng, an toàn thực phẩm, nghiên cứu ung thư và dược học.

Tên CGTRI xuất hiện trong công trình của học giả Cambridge, UCL

Cơ quan an ninh Anh không công bố danh sách các trường liên quan. Tuy nhiên, các cuộc điều tra độc lập cho thấy Đại học Cambridge từng đăng trên mạng một nghiên cứu do CGTRI tài trợ.

Công trình này công bố năm 2025, có một học giả Cambridge là đồng tác giả, thuộc ngành metagenomics cổ đại, tức phân tích ADN trong mẫu vật khảo cổ. Đại học Cambridge cho biết CGTRI không tài trợ cho nghiên cứu này, tên viện bị ghi vào do nhầm lẫn. Hiện tên CGTRI không còn trong danh sách nhà tài trợ của bài báo.

Tại Đại học College London (UCL), thành viên Nhóm Russell gồm các đại học hàng đầu Anh, năm 2023 có hai học giả cùng công bố một bài báo do CGTRI tài trợ, về phát triển vật liệu gốc carbon dùng cho pin. UCL giải thích rằng dù thông tin trên mạng ghi CGTRI là bên tài trợ, viện này không có tên trong phần cảm ơn của bài báo.

Trước đó, nghiên cứu của các viện chính sách ở Anh và Úc đều cho thấy một số trường danh tiếng hàng đầu của Anh có thỏa thuận nghiên cứu với các đại học, viện nghiên cứu Trung Quốc, trong đó có cả những cơ sở liên quan đến quân đội ĐCSTQ.

“Hồi chuông cảnh tỉnh” cho giới học thuật

Bà Alicia Kearns, người phát ngôn về an ninh của Đảng Bảo thủ, nói: “Không trường đại học nào của Anh nên giúp đỡ tình báo Trung Quốc”. Bà gọi đây là “hồi chuông cảnh tỉnh” với những học giả “ngây thơ” cho rằng hợp tác với ĐCSTQ có thể đứng ngoài chính trị.

Bà cảnh báo các trường đại học này “đang khiến chúng ta kém an toàn hơn”. Bà cũng cho rằng việc Chính phủ hiện nay bãi bỏ các biện pháp bảo vệ tự do ngôn luận, vốn có thể giúp bảo vệ khuôn viên đại học tốt hơn, chẳng khác nào tiếp tay cho tình trạng này.

Chuyên gia an ninh Anthony Glees của Đại học Buckingham nhận định: “Các trường đại học rõ ràng đang trở thành một mối đe dọa lớn đối với an ninh quốc gia hiện nay. Có lẽ chúng ta thực sự cần một cuộc điều tra, xem chi tiêu quá mức đã khiến các trường dâng cho Bắc Kinh một số thành quả nghiên cứu tốt nhất của chúng ta như thế nào”.

“Cơn khát tiền… biến họ thành mục tiêu lý tưởng cho hoạt động gián điệp của Trung Quốc”, ông nói.

Chính phủ Anh giữa hai hướng

Quan hệ Anh-Trung những năm gần đây ngày càng phức tạp. Chính phủ Anh một mặt tìm cách cải thiện quan hệ với Bắc Kinh để thúc đẩy thương mại, và đã chấp thuận kế hoạch ĐCSTQ xây tại London đại sứ quán lớn nhất của họ ở châu Âu. Mặt khác, Anh nhiều lần lên tiếng cảnh báo, cáo buộc ĐCSTQ tiến hành gián điệp và tìm cách làm suy yếu nền dân chủ Anh.

Năm ngoái, Giám đốc MI5 Ken McCallum cho biết gián điệp ĐCSTQ ngày nào cũng đe dọa an ninh quốc gia Anh, và đang đăng quảng cáo tuyển dụng giả để dụ người làm chuyên môn tại Anh cung cấp thông tin mật.

Tháng 11 năm ngoái, MI5 cũng cảnh báo các nghị sĩ Anh rằng người đại diện cho ĐCSTQ đang giả làm công ty săn đầu người hoặc doanh nghiệp để thu thập thông tin tình báo và tác động đến hoạt động của nghị sĩ.

Hồi tháng 6, cơ quan an ninh của Liên minh Ngũ Nhãn, gồm Mỹ, Anh, Canada, Úc và New Zealand, ra cảnh báo chung rằng gián điệp ĐCSTQ đang lợi dụng các nền tảng tuyển dụng trực tuyến để chiêu mộ người tiếp cận được thông tin nhạy cảm.