TQ cấm xuất khẩu đất hiếm và hàng lưỡng dụng sang Nhật, căng thẳng gia tăng

Ngày 6/1, Trung Quốc công bố lệnh cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng sang Nhật Bản, bao gồm một số nguyên tố đất hiếm, nhằm trả đũa phát ngôn về “vấn đề Đài Loan” của Thủ tướng Nhật Bản, Takaichi Sanae. Lệnh này có hiệu lực ngay lập tức, nhắm tới tất cả các người dùng quân sự, mục đích quân sự và các tổ chức có khả năng tăng cường sức mạnh quân sự của Nhật.

Mặc dù danh mục cụ thể chưa được công bố, theo quy định xuất nhập khẩu của Trung Quốc năm 2026, các sản phẩm bị ảnh hưởng có thể gồm đất hiếm, hóa chất, linh kiện điện tử cao cấp, cảm biến, linh kiện hàng không vũ trụ, drone và công nghệ hạt nhân. Việc cấm xuất khẩu đất hiếm đặc biệt đáng chú ý, vì chúng là nguyên liệu quan trọng trong sản xuất điện tử, vũ khí dẫn đường và chiến đấu cơ tiên tiến như F-35.

Động thái này tiếp tục làm trầm trọng thêm quan hệ Trung – Nhật vốn đã căng thẳng từ sau khi Thủ tướng Takaichi phát biểu rằng Nhật Bản có thể xem xung đột ở eo biển Đài Loan là “đe dọa tới sự tồn vong của Nhật” và có quyền can thiệp quân sự theo luật phòng vệ tập thể. Trung Quốc đã có các biện pháp trả đũa trước đó như cảnh báo công dân Trung Quốc không du lịch Nhật, đình chỉ nhập khẩu hải sản Nhật và hạn chế phim Nhật ra mắt tại Trung Quốc.

Các chuyên gia nhận định lệnh cấm xuất khẩu mới của Trung Quốc chủ yếu mang tính chiến lược và biểu tượng, nhằm gửi thông điệp cảnh báo. Nhật Bản hiện đã giảm sự phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc từ hơn 90% năm 2010 xuống còn khoảng 60–70% vào năm 2024, đồng thời hợp tác với các nước khác như Pháp và Mỹ để khai thác và tinh chế đất hiếm, đồng thời phát triển công nghệ thay thế.

Nguy cơ tác động ngắn hạn đối với Nhật là có, nhưng các dự trữ nguyên liệu hiện tại giúp Nhật chưa bị ảnh hưởng ngay. Trong dài hạn, việc Trung Quốc sử dụng các biện pháp kinh tế cưỡng bức có thể phản tác dụng, thúc đẩy Nhật và các nước khác tăng cường sản xuất độc lập, hợp tác quốc tế và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực tới kinh tế Trung Quốc.

Trước bối cảnh này, Nhóm G7 dự kiến họp tại Washington ngày 12/1 để thảo luận về nguồn cung đất hiếm và các khoáng sản quan trọng khác, bao gồm cả khả năng thiết lập mức giá sàn nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. G7 gồm Mỹ, Nhật, Đức, Anh, Pháp, Italy và Canada, đã từ lâu cảnh giác trước sự phụ thuộc vào khoáng sản chiến lược của Trung Quốc và tìm cách tăng cường nguồn cung toàn cầu.