Thiếu đất sét, làng gốm đỏ hơn 100 năm tuổi ở Vĩnh Long có nguy cơ mai một

Hơn 50% doanh nghiệp sản xuất gạch, gốm tại Vĩnh Long đã phải ngừng hoạt động do thiếu đất sét. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu mà còn tác động đến sinh kế của hàng nghìn lao động. 

Theo báo chí nhà nước, ngành sản xuất gạch, gốm đỏ tại Vĩnh Long đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nguồn đất sét phục vụ sản xuất, khiến nhiều doanh nghiệp phải thu hẹp quy mô hoặc ngừng hoạt động.

Theo Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long, địa phương hiện có khoảng 50 doanh nghiệp sản xuất gạch, gốm xuất khẩu, tạo việc làm cho hơn 2.000 lao động trực tiếp. Mỗi năm, các cơ sở cần hơn 200.000 m3 đất sét để phục vụ sản xuất.

Ngành gạch, gốm của tỉnh duy trì doanh thu khoảng 450 tỷ đồng mỗi năm và đóng góp khoảng 30 tỷ đồng vào ngân sách địa phương.

Tuy nhiên, từ năm 2024, nguồn đất sét trước đây được lấy từ quá trình cải tạo lớp đất mặt tại các khu ruộng gò cao không còn được phép khai thác. Sau khi sử dụng hết lượng nguyên liệu dự trữ, nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng thiếu nguyên liệu nghiêm trọng.

Theo Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long, hơn 50% doanh nghiệp đã phải ngừng hoạt động hoàn toàn. Các doanh nghiệp còn lại cũng phải hoạt động cầm chừng và không dám nhận thêm đơn hàng mới.

Bà Đoàn Thị Ngọc Diệp, Chủ tịch Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long, cho biết các đơn hàng quốc tế chủ yếu xuất khẩu sang châu Âu đòi hỏi sản lượng lớn, trong khi lượng đất dự trữ hiện chỉ còn khoảng 10%, không đủ để hoàn thành các hợp đồng tiêu chuẩn.

Theo bà Diệp, nếu tình trạng này kéo dài, nhiều doanh nghiệp sẽ phải đóng cửa, lao động mất việc và làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một.

Ông Lê Ngọc Hùng, chủ một cơ sở sản xuất gốm tại làng nghề Mang Thít, cho biết bình quân mỗi ngày cơ sở cần từ 3-5 m3 đất sét để sản xuất. Tuy nhiên, khoảng 6 tháng qua, nguồn nguyên liệu tại địa phương gần như không còn.

Gia đình ông Hùng đã có hơn 50 năm gắn bó với nghề gốm. Cơ sở rộng hơn 11.000 m2, được đầu tư hàng chục tỷ đồng máy móc và từng tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 40 lao động.

Do thiếu nguyên liệu, doanh thu trước đây đạt từ 1-1,5 tỷ đồng mỗi tháng nay đã giảm hơn 10 lần, thậm chí có tháng không phát sinh doanh thu. Một số lao động lành nghề phải nghỉ việc hoặc chỉ làm nửa ngày, thời gian còn lại đi bán vé số để kiếm thêm thu nhập.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Buôi, người có nhiều năm gắn bó với nghề gốm đỏ, cũng phải thu hẹp quy mô sản xuất. Hiện cơ sở của ông chỉ duy trì hoạt động nhỏ để giữ nghề và phục vụ khách du lịch.

Các doanh nghiệp cho biết đất sét tại Vĩnh Long, đặc biệt ở khu vực Tam Bình và Trà Ôn, có độ dẻo cao và tạo nên màu đỏ đặc trưng mà những nơi khác không có.

Thời gian qua, nhiều đơn vị đã thử tìm nguồn đất từ các địa phương khác trong Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, nguyên liệu này chưa đáp ứng được yêu cầu về độ dẻo, màu sắc và chất lượng sản phẩm. Gốm sau khi nung dễ bị nứt, tỷ lệ hao hụt cao và chi phí sản xuất tăng lên.

Ngoài nguy cơ mất đơn hàng xuất khẩu, việc sản xuất bị gián đoạn còn làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt lao động lành nghề. Nhiều người đã chuyển sang làm phụ hồ hoặc công nhân để duy trì thu nhập.

Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long đã kiến nghị UBND tỉnh và các cơ quan liên quan đẩy nhanh việc khảo sát, quy hoạch vùng nguyên liệu và sớm có hướng dẫn cụ thể về thủ tục khai thác đất sét theo quy mô công nghiệp.

Hiệp hội cũng đề xuất cho phép khảo sát và khai thác nguồn đất sét tại các vùng gò cao thuộc huyện Tam Bình, huyện Trà Ôn, huyện Bình Tân và thị xã Bình Minh cũ nhằm bổ sung nguồn nguyên liệu cho làng nghề.

Ông Đặng Văn Chính, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Vĩnh Long, cho biết tỉnh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường triển khai dự án điều tra, đánh giá và xây dựng phương án quản lý địa chất, khoáng sản giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Dự án sẽ khảo sát, bổ sung những khu vực có nguồn đất sét để mở rộng vùng nguyên liệu, đồng thời xây dựng cơ sở pháp lý phục vụ việc bảo vệ, thăm dò và khai thác khoáng sản.

Trong thời gian chờ kết quả khảo sát, cơ quan chức năng đề nghị doanh nghiệp tìm kiếm thêm nguồn nguyên liệu hợp pháp từ các địa phương khác trong Đồng bằng sông Cửu Long để duy trì sản xuất.

Làng gạch, gốm đỏ Vĩnh Long được hình thành hơn 100 năm trước và từng là một trong những làng nghề lớn nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Thời kỳ phát triển mạnh nhất cách đây khoảng 20 năm, làng nghề trải dài khoảng 30 km, với hơn 3.000 lò hoạt động.

Hiện nay, toàn khu vực còn khoảng 800 lò, tập trung dọc kênh Thầy Cai đến nơi tiếp giáp sông Cổ Chiên.

Cuối năm 2024, UBND tỉnh Vĩnh Long đã phê duyệt quy hoạch khu lò gạch, gốm rộng hơn 3.060 ha tại các xã Mỹ An, Mỹ Phước, Nhơn Phú và Hòa Tịnh, huyện Mang Thít cũ, với định hướng phát triển thành điểm du lịch trọng điểm.

Tỉnh cũng đang kêu gọi khoảng 3.500 tỷ đồng vốn xã hội hóa để phát triển làng nghề. Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp, việc bảo tồn và phát triển làng nghề sẽ gặp nhiều khó khăn nếu chưa giải quyết được vấn đề nguồn đất sét.