Việt Nam đề xuất mở rộng nguồn hiến tạng, kiểm soát chặt việc hiến khi còn sống

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi đề xuất mở rộng nguồn hiến, tăng kiểm soát ghép tạng và bổ sung chính sách hỗ trợ người hiến cùng gia đình.

• Dự thảo Luật mới: Mở rộng nhóm người được hiến tạng
• Bộ Y tế đề xuất người dưới 18 tuổi được hiến tạng sau khi chết
• Tuyên bố Istanbul về chống mua bán tạng và du lịch ghép tạng – Giải pháp áp dụng tại Việt Nam
• Vì sao nói triển lãm thi thể người vi phạm cả luật lẫn đạo đức?

Hơn 11.000 ca ghép tạng sau 20 năm thực hiện luật

Tại diễn đàn về pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng diễn ra ngày 19/10, các chuyên gia đã nêu nhiều vấn đề cần hoàn thiện trong dự thảo luật sửa đổi, từ cơ chế điều phối tạng đến chính sách dành cho người hiến.

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, sau 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, lĩnh vực ghép tạng tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể.

Tính đến tháng 3/2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép tạng. Số ca ghép tăng từ 296 ca năm 2015 lên 1.368 ca năm 2025. Hiện có 34 bệnh viện đủ điều kiện thực hiện kỹ thuật này và hơn 175.000 người đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời.

Tuy nhiên, nguồn tạng vẫn phụ thuộc nhiều vào người hiến còn sống. Tỷ lệ các ca ghép sử dụng tạng từ người sống chiếm 91,4%, trong khi nguồn từ người chết não chỉ đạt 8,6%.

Pháp luật hiện hành cũng chưa cho phép hiến tạng sau chết tuần hoàn. Đây là nguồn hiến chiếm khoảng một nửa số người hiến sau khi qua đời tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Anh và Tây Ban Nha.

Bên cạnh đó, quy định về hiến tạng sau khi chết đối với người dưới 18 tuổi và điều kiện hiến tạng khi còn sống được đánh giá cần tiếp tục hoàn thiện. Những hạn chế này là một trong các cơ sở để xây dựng dự thảo luật mới, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại kỳ họp thứ hai.

Đề xuất mở rộng nguồn hiến và siết điều kiện hiến khi còn sống

Theo Bộ Y tế, dự thảo sửa đổi tập trung vào bảy nhóm chính sách, hướng tới mở rộng nguồn hiến, tăng tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi của người hiến.

Thứ nhất, phạm vi điều chỉnh được đề xuất mở rộng sang máu, tế bào, sản phẩm tế bào, tinh trùng, noãn và phôi. Dự thảo đồng thời nghiêm cấm mua bán mô không tái sinh và bộ phận cơ thể người.

Thứ hai, bổ sung nguồn hiến tạng sau chết tuần hoàn. Người dưới 18 tuổi có thể hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết nếu đã đăng ký hoặc thể hiện nguyện vọng bằng văn bản, đồng thời có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo quy định trong dự thảo.

Thứ ba, điều kiện hiến khi còn sống được đề xuất siết chặt hơn. Người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình. Quan hệ gia đình sẽ được xác minh thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Khi phát hiện dấu hiệu mua bán tạng, cơ quan liên quan phải thông báo ngay cho cơ quan công an.

Thứ tư, việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn được giao cho hội đồng chuyên môn hoạt động độc lập. Người trực tiếp điều trị và thành viên kíp ghép không được tham gia hội đồng; kết luận phải có sự thống nhất của tất cả thành viên chuyên môn.

Thứ năm, dự thảo đề xuất cho phép đăng ký hiến tạng trực tuyến, kết nối với định danh điện tử và yêu cầu mỗi ca ghép có mã điều phối quốc gia. Trẻ em, người đã hiến và thân nhân người hiến cũng thuộc nhóm được ưu tiên theo nội dung dự thảo.

Thứ sáu, các quy định nhằm phòng, chống du lịch ghép tạng được bổ sung. Theo đề xuất, người nước ngoài chỉ được ghép tạng tại Việt Nam khi có quan hệ cùng dòng máu trực hệ hoặc có quan hệ họ hàng trong phạm vi ba đời với người hiến.

Thứ bảy, dự thảo đặt ra các chính sách tri ân người hiến, trong đó đề xuất lấy ngày 20/5 hằng năm làm Ngày hiến mô, tạng Việt Nam. Người hiến còn sống được đề xuất cấp thẻ bảo hiểm y tế và khám sức khỏe định kỳ miễn phí; đồng thời, dự thảo cho phép thành lập quỹ hiến tạng.

Làm rõ quyền hạn của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia

Một vấn đề khác được các chuyên gia quan tâm là vị trí pháp lý và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia.

Ông Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam, cho rằng hoạt động điều phối tạng hiện liên quan đến nhiều ngành, gồm hàng không, đường thủy, đường bộ, công an, quân đội và y tế. Việc vận chuyển tạng cũng đòi hỏi sự phối hợp trên phạm vi cả nước và phải đáp ứng yêu cầu về thời gian.

Theo ông Học, dự thảo cần xác định cụ thể chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, đồng thời làm rõ trách nhiệm phối hợp của các cơ quan liên quan. Trung tâm cần có thẩm quyền yêu cầu các đơn vị hỗ trợ quá trình lấy và vận chuyển mô, tạng, nhất là trong những tình huống khẩn cấp.

Việc hoàn thiện cơ chế này được kỳ vọng giúp quá trình kết nối nguồn hiến, phân phối và vận chuyển tạng diễn ra kịp thời, minh bạch hơn.

Đề xuất hỗ trợ gia đình người hiến tạng

Chính sách dành cho người hiến và thân nhân cũng là nội dung được đề cập tại diễn đàn.

Ông Phạm Văn Học cho rằng khi một người hiến tạng hoặc hiến xác phục vụ y học sau khi chết não, gia đình họ cần nhận được sự tri ân và hỗ trợ phù hợp. Theo ông, dự thảo nên làm rõ cơ chế ngân sách nhà nước dành cho gia đình người hiến, chẳng hạn hỗ trợ chi phí hậu sự hoặc giúp đỡ con nhỏ và người phụ thuộc vượt qua khó khăn trước mắt.

Ông lưu ý việc hỗ trợ cần được thực hiện thông qua cơ chế minh bạch, không để người nhận tạng đưa tiền trực tiếp cho gia đình người hiến, tránh biến hoạt động hiến tạng thành giao dịch thương mại.

Theo ông, quy định rõ nguồn kinh phí, điều kiện và mức hỗ trợ sẽ thể hiện sự ghi nhận của xã hội đối với những người tự nguyện hiến mô, tạng hoặc hiến xác cho y học.

Tại tọa đàm, các chuyên gia Tây Ban Nha cũng chia sẻ kinh nghiệm tổ chức hệ thống hiến, ghép tạng, trong đó có vai trò của Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha và mạng lưới điều phối tại bệnh viện.

Đại sứ Tây Ban Nha tại Việt Nam Carmen Cano de Lasala cho biết việc đào tạo thường xuyên đội ngũ điều phối, đặc biệt là kỹ năng trao đổi với gia đình người hiến một cách chuyên nghiệp và thấu cảm, góp phần đưa tỷ lệ gia đình đồng ý hiến tạng tại nước này lên khoảng 75-80%.

Bà cũng nhấn mạnh nguyên tắc hiến tạng phải dựa trên sự tự nguyện, không vì lợi nhuận, đồng thời gia đình cần được tham vấn trong quá trình quyết định.

Việc sửa đổi luật được kỳ vọng vừa mở rộng nguồn tạng phục vụ điều trị, vừa hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng khả năng tiếp cận dịch vụ ghép tạng và bảo vệ người hiến. Các chính sách về điều phối, tài chính và hỗ trợ thân nhân sẽ cần được quy định cụ thể để bảo đảm tính khả thi khi luật được thông qua.