ĐCSTQ nâng cấp mạng lưới giám sát trên không, mặt đất, trên mạng, mở rộng tới toàn dân

Trường hợp mới ở Tây Tạng cho thấy Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) liên tục nâng cấp giám sát, ghép máy bay không người lái, camera, AI thành mạng lưới trên không, mặt đất, trên mạng đến từng người.

Phạm vi giám sát của ĐCSTQ không còn dừng ở đường phố đô thị, những vùng và nhóm người bị coi là “nhạy cảm”, mà đã lan ra toàn dân trên cả nước.

Một nghiên cứu cho rằng ĐCSTQ đang dựng “nhà tù toàn cảnh hai tầng”.

Máy bay không người lái “duy trì ổn định” vươn đến tu viện và vùng biên

Tổ chức nhân quyền phi lợi nhuận Tibet Watch của Anh hôm thứ Tư (30/9) công bố báo cáo về mạng lưới máy bay không người lái giám sát Tây Tạng. Tổ chức này lần theo hồ sơ mời thầu, thông báo mua sắm, thông cáo của cảnh sát, lệnh cấm bay và tài liệu huấn luyện mà chính quyền ĐCSTQ công bố từ tháng 6/2017 đến tháng 7/2026, Đài Á Châu Tự Do (RFA) đưa tin hôm thứ Năm (1/10).

Mạng lưới này liên tục mở rộng. Thiết bị không chỉ có máy bay không người lái của cảnh sát mà còn có trạm đỗ tự động, hệ thống chống máy bay không người lái và mạng lưới phòng thủ tầm thấp. Bên đặt mua không còn chỉ có đơn vị trinh sát chống khủng bố cấp khu tự trị, mà đã xuống đến công an cấp thành phố, cấp huyện, cả lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân và hệ thống quản lý biên giới.

Máy bay có mặt tại những nơi từng có người Tây Tạng biểu tình, có hoạt động tôn giáo hoặc có người tìm cách rời Tây Tạng: huyện Driru ở Tây Tạng, Derge ở Tứ Xuyên, Lhasa, Shigatse và vùng biên giới giáp Nepal. Công an và cơ quan an ninh ở nhiều cấp cùng sử dụng số thiết bị này.

Riêng tại quận Samdrubtse của Shigatse, hồ sơ cảnh sát ghi nhận máy bay không người lái đã thực hiện 5.723 lượt nhiệm vụ từ tháng 5/2024, bay tổng cộng hơn 22.700 km. Máy bay gắn camera ảnh nhiệt, radar đo khoảng cách và loa phóng thanh, được sử dụng cả để theo dõi dòng người tại các sự kiện lớn. Báo cáo nêu rõ các sự kiện lớn ở đây gồm cả hoạt động tôn giáo tại tu viện Tashi Lhunpo.

Tại Nyingchi, chính quyền dựng một “mạng lưới phòng thủ tầm thấp” có liên hệ với quân đội, gồm radar, nhận diện bằng AI, hàng rào điện tử, 5 sân bay cho máy bay không người lái và hệ thống đăng ký máy bay. Hệ thống này khép kín cả quy trình, từ phát hiện, nhận diện đến xua đuổi, điều tra và xử lý.

Học viện Cảnh sát Tây Tạng đã lập hệ thống đào tạo riêng về máy bay không người lái. Giáo trình năm 2023 liệt kê các nhiệm vụ gồm tuần tra, cứu hộ khẩn cấp và “duy trì ổn định”.

ĐCSTQ dùng máy bay không người lái theo dõi, bức hại học viên Pháp Luân Công

Chính quyền này còn sử dụng máy bay không người lái để giám sát, theo dõi và bắt cóc học viên.

Tư liệu trên Minh Huệ Net (Minghui.org) cho thấy ngay từ năm 2020, ĐCSTQ đã dùng máy bay không người lái bám theo, giám sát học viên, lấy thông tin để cảnh sát bắt cóc họ. Cảnh sát còn lấy ảnh do máy bay chụp làm “bằng chứng” để vu khống học viên. Trong thời gian dịch bệnh, máy bay không người lái dò xét động tĩnh trong nhà học viên, xem họ có ở nhà hay không, để cảnh sát tiện đến sách nhiễu bất cứ lúc nào.

Ông Uông Chí Viễn, Chủ tịch Tổ chức Thế giới Điều tra cuộc Bức hại Pháp Luân Công (WOIPFG), từng nói với Epoch Times rằng ngay từ khi bắt đầu bức hại Pháp Luân Công, ĐCSTQ đã dốc sức phát triển công nghệ giám sát. Sau đó, chính quyền này không ngừng mở rộng hệ thống, hợp nhất camera, mạng internet, dữ liệu lớn và giám sát bằng AI làm một.

“Những năm gần đây, ĐCSTQ sử dụng công nghệ cao để bức hại ngày càng nghiêm trọng, từ học viên Pháp Luân Công đến dân chúng toàn xã hội,” ông nói.

Epoch Times trước đây cũng đưa tin ĐCSTQ dùng camera và thiết bị theo dõi điện tử để giám sát học viên Pháp Luân Công, kiểm duyệt mạng xã hội của họ, và truy vết họ bằng phân tích dữ liệu lớn, nhận diện bằng AI, định vị điện thoại.

Từ giám sát bị động sang cảnh sát dự đoán

ĐCSTQ đang cải tạo mạng lưới camera giám sát khổng lồ, gắn AI thẳng vào hệ thống sẵn có, Financial Times đưa tin hôm 27/5. Chính quyền địa phương bắt đầu mua các hệ thống AI có thể phân tích đám đông theo thời gian thực, nhận ra hành vi bất thường và truy tìm hình ảnh của một người hay một sự việc cụ thể.

Sau khi xem xét hơn 10 hồ sơ mua sắm, tờ báo nhận định cảnh sát ĐCSTQ đang chuyển từ “giám sát bị động” sang mô hình cảnh sát dự đoán.

Ngày 9/1, Sở Công an tỉnh Hồ Bắc đăng một bài của báo Nhân dân Công an cho biết từ năm 2025, cảnh sát Vũ Hán đã xây dựng hệ thống tuần tra, phòng chống thông minh “tích hợp trên không và không gian”.

Cảnh sát sử dụng trạm đỗ máy bay không người lái cố định, camera ảnh nhiệt hồng ngoại, bay tuần tra tự động và loa phát từ trên không, dựng nên hệ thống tuần tra nhiều tầng nối liền không gian, bầu trời và mặt đất. Bài báo gọi máy bay không người lái của cảnh sát là “mắt diều hâu trên không”.

“Nhà tù toàn cảnh hai tầng”

Mức độ giám sát người dân tăng dần qua từng giai đoạn. Trong khoảng 2017–2020, Tân Cương và một số nơi khác dựng hệ thống nhận diện khuôn mặt, sinh trắc học và cảnh sát dự đoán quy mô lớn. Nghiên cứu của Viện Chính sách Chiến lược Úc (ASPI) cho thấy cách giám sát sinh trắc học như thu thập DNA dần lan từ Tân Cương, Tây Tạng ra cả nước.

Giai đoạn 2021–2024, giám sát đi sâu vào điện thoại, ứng dụng, mạng xã hội của người thường và vào không gian công cộng. Một nghiên cứu học thuật của Big Data China phát hiện công an tăng mua sắm AI sau các đợt bất ổn xã hội.

Năm 2024, cảnh sát Hồng Kông bắt đầu lên kế hoạch tuần tra tự động bằng máy bay không người lái có AI phân tích. Cùng năm, đã có những vụ bám theo cụ thể hơn bằng máy bay không người lái, trong đó có phóng viên nước ngoài bị bám theo khi tác nghiệp tại Trung Quốc.

Sang giai đoạn 2025–2026, mạng lưới camera sẵn có tiếp tục được gắn AI, theo hướng cảnh sát dự đoán như Financial Times mô tả. Năm nay, giám sát tiến thêm một bước thành mô hình hợp nhất “trên không – mặt đất – trên mạng – con người”: máy bay không người lái, trạm đỗ tự động, camera AI, dữ liệu điện thoại, sinh trắc học và cơ sở dữ liệu công an. Báo cáo mới về Tây Tạng chỉ là ví dụ rõ nhất ở cấp khu vực.

Học giả Trương Hàm (Han Zhang) của Đại học Brown năm nay công bố nghiên cứu trên tạp chí Social Forces. Ông dựng bộ dữ liệu từ 51.611 hợp đồng mua sắm của chính quyền ĐCSTQ để tìm hiểu quan hệ giữa giám sát kỹ thuật số và biểu tình.

Nghiên cứu đưa ra khái niệm “nhà tù toàn cảnh hai tầng”: chính quyền dùng giám sát kỹ thuật số để theo dõi người dân, và theo dõi cả các quan chức cơ sở trực tiếp thực hiện việc giám sát. Kết hợp hai tầng này làm giảm khả năng nổ ra biểu tình. Riêng từng tầng đã làm biểu tình giảm đi, và khi đi cùng nhau, hai tầng còn khuếch đại tác dụng của nhau ở mức nhất định.

Từ trong nước ra hải ngoại

Tháng 9/2025, AP công bố một cuộc điều tra lớn, dựng lại hệ thống giám sát của ĐCSTQ từ dữ liệu rò rỉ của các công ty giám sát Trung Quốc, hồ sơ mua sắm của chính quyền, tài liệu doanh nghiệp và hàng chục ngàn email.

Hãng tin này phát hiện hệ thống công an ĐCSTQ từng sử dụng công nghệ của các công ty Mỹ và phương Tây khác. Số công nghệ này phục vụ nhận diện khuôn mặt, cảnh sát dự đoán, thu thập sinh trắc học và DNA, nhận diện người dân tộc thiểu số, giám sát mạng và phân tích dữ liệu quy mô lớn.

Một nghiên cứu về hạ tầng trên cao nguyên Thanh Tạng mà Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) của Mỹ công bố tháng 6/2025 chỉ ra ĐCSTQ dùng hạ tầng số, như của Huawei, để giám sát quy mô lớn. Công nghệ này có thể phân tích giọng nói, giám sát cơ sở giam giữ, truy vết người bất đồng chính kiến và hỗ trợ cảnh sát.

Mô hình giám sát và quản trị của ĐCSTQ cũng bắt đầu vươn ra nước ngoài.

Tháng 9/2025, Reuters đưa tin cảnh sát ĐCSTQ đang thử nghiệm tại Quần đảo Solomon một mô hình quản lý cơ sở dựa trên “Kinh nghiệm Phong Kiều” — phương thức quản lý xã hội bắt nguồn từ Phong Kiều, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Mô hình này bao gồm quản lý nhân khẩu, đăng ký hộ tịch, lập bản đồ cộng đồng, thu thập dấu vân tay và vân lòng bàn tay của người dân địa phương. Cảnh sát ĐCSTQ cũng giới thiệu máy bay không người lái giám sát cho người dân tại các ngôi làng.

Học giả Ben Hillman của Đại học Quốc gia Úc nói với hãng tin này rằng cốt lõi của mô hình là để cư dân trong cộng đồng giám sát lẫn nhau, nhằm phát hiện xung đột xã hội ngay từ trước khi chúng hình thành.