Lê Khắc Cẩn: Người đại diện sĩ tử phản đối nhượng lãnh thổ cho Pháp

Trong hoàn cảnh đất nước lâm nạn trước sự xâm lược của quân Pháp, Triều đình ký Hòa ước nhượng đất, “song nguyên Hoàng giáp” Lê Khắc Cẩn đã đại diện cho các sĩ tử phản đối việc ký Hòa ước, thắp lên niềm hy vọng chống Pháp cho dân chúng.

“Song nguyên Hoàng giáp”

Lê Khắc Cẩn vốn có tên là Lê Khắc Nghị, sinh năm 1833 ở làng Hạnh Thị, tổng Đại Phương Lang (nay là làng Đông Hạnh, xã An Hưng, thành phố Hải Phòng). Cha ông tên húy là Tường Vân, làm nghề dạy học, sau thì chữa bệnh.

Từ bé Lê Khắc Nghị nổi tiếng là thần đồng, thường giúp cha ghi chép sổ sách, lại ham đọc sách đến quên cả ăn ngủ. Các kỳ thi khảo thí ở huyện hay tỉnh Lê Khắc Nghị đều đứng đầu.

Khoa thi năm 1855, Lê Khắc Nghị đăng ký dự thi ở trường thi Nam Định và đỗ đầu tức Giải nguyên. Đến kỳ thi Hội khoa thi năm 1862, Lê Khắc Nghị lại đỗ đầu. Vào đến thi Đình, ông đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp). Vì ông đỗ đầu cả thi Hương lẫn thi Hội nên sau này dân gian gọi ông là “Song nguyên Hoàng giáp”.

Lê Khắc Nghị được xem là tài năng đương thời nên vua Tự Đức đặc biệt quý mến, cho đổi tên từ Lê Khắc Nghị thành Lê Khắc Cẩn. Ông được Vua đưa đến Huế hầu cận bên cạnh, giao cho làm ở Viện Tập hiền và Tòa Kinh diên, đảm nhiệm công việc biên soạn và giảng luận kinh điển cho Vua và Hoàng thân quốc thích.

Đại diện cho các sĩ tử phản đối nhượng lãnh thổ

Lúc này quân Pháp đánh chiếm Gia Định và tiến đánh các tỉnh Nam bộ. Triều đình không cùng một tiếng nói, chia làm hai phe chủ hòa và chủ chiến. Lê Khắc Cẩn chủ trương chống Pháp, phản đối khuynh hướng hòa hoãn nhượng đất đai cho Pháp, thể hiện qua hai câu thơ:

Quan văn giương bút dâng thơ đánh
Cụ lớn cầm quân tính chuyện hòa.

Lê Khắc Cẩn thể hiện ý chí của mình qua thơ văn, khích lệ tinh thần yêu nước, vì thế mà tạo được uy tín đối với giới sĩ phu và dân chúng.

Năm 1862, vua Tự Đức cho ký Hòa ước đem 3 tỉnh miền Đông là Biên Hòa, Gia Định, và Định Tường cho Pháp, gây nên sự bất bình trong xã hội.

Khoa thi năm 1864 tại trường thi Hương ở Nam Định, các sĩ tử không chịu vào trường thi để phản đối Triều đình ký Hòa ước nhượng 3 tỉnh miền Đông cho Pháp.

Lê Khắc Cẩn nhận được sự tin tưởng của các sĩ tử, đã đứng ra thay mặt các sĩ tử soạn tờ sớ dâng lên Triều đình trình bày tỏ nguyện vọng của các sĩ tử, mong muốn chống Pháp bảo vệ đất nước, đồng thời đề nghị Triều đình cần có chính sách rõ ràng.

Năm 1866, Lê Khắc Cẩn được cử làm Tham biện Nội các ở Kinh thành Huế. Sau đó ông được cử đến Nam Định làm Tri phủ, Án sát, Bố chính.

Khi quân Pháp tấn công khắp Nam kỳ lục tỉnh, Lê Khắc Cẩn xin được vào nam trực tiếp chống Pháp nhưng Triều đình không chấp nhận mà giao cho ông tiếp tục ở Nam Định.

Tưởng nhớ

Lê Khắc Cẩn mất năm 1869 khi mới chỉ 37 tuổi. Theo di nguyện của ông, quan chức địa phương và con cháu đã an táng ông tại thôn Trung, xã Điền Xá, huyện Nam Trực (nay thuộc phường Vị Khê, tỉnh Nam Định). Vì ông là tri kỷ với Huấn đạo Vũ Trọng Liên nên được phối thờ tại Đền thờ họ Vũ ở thôn Đỗ Xá.

Dù mất sớm nhưng Lê Khắc Cẩn để lại khá nhiều văn thơ như các tập: “Hải Hạnh văn phái”, “Hải Hạnh thi tập”, “Hải Hạnh thi tập văn”, “Miễn Trai văn tập” được lưu trữ ở Viện nghiên cứu Hán – Nôm. Các bài tiêu biểu của ông được xuất bản trong “Tuyển tập thơ văn Lê Khắc Cẩn”.

Tại quê nhà của Lê Khắc Cẩn ở làng Hạnh Thị, con cháu đã lập ngôi nhà thờ 3 gian trên phần đất gia đình để thờ phụng ông. Tuy nhiên sau năm 1945, nhà thờ này bị đổ nát.

Năm 1998, Hải Phòng quyết định xây dựng đền thờ Lê Khắc Cẩn tại chính địa điểm cũ với diện tích 11.514m². Đến năm 2024 thì nhà thờ này được chính thức công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Đến nay đền thờ vẫn giữ được nhiều vật phẩm có giá trị văn hóa như long ngai, bài vị Tiến sĩ Lê Khắc Cẩn; bát bửu, biển rước; nhang án, cùng hệ thống hoành phi, câu đối, cuốn thư.

Hàng năm, đền thờ có 2 kỳ tế lễ lớn vào ngày 23/3 và ngày 15/11 âm lịch. Dịp này, con cháu dòng tộc cùng đông đảo người dân làng Hạnh Thị đến tham dự.

Học sinh trường Tiểu học – THCS Lê Khắc Cẩn cũng thường tổ chức quét dọn khuôn viên cảnh quan đền thờ, đồng thời tổ chức các lễ dâng hương tại đây. Ngoài ra các dịp lễ khác cũng hay được tổ chức tại đây như lễ khai bút đầu năm.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Nguyễn Tri Phương: Vị công thần không qua thi cử (P1)
• Đồn Chí Hòa và kỳ vọng ngăn bước quân Pháp của triều Nguyễn (P1)

Mời xem video: