Núi Vân Hoàn cùng chùa Sùng Nghiêm

Sông Mã có thượng nguồn ở Điện Biên chạy dài đến Thanh Hóa có phân lưu gọi là sông Lèn, trước khi đổ ra cửa biển Lạch Sung đã uốn cong hình vành khuyên, hình thành nên huyện Nga Sơn, nơi đây có một mặt hướng ra biển ba mặt còn lại được bao bọc bởi sông.

Phía bắc của vùng đất là núi Tam Điệp gắn liền với câu chuyện cổ tích Từ Thức lạc vào động Bích Đào gặp nàng tiên Giáng Hương. Dưới chân núi là đền thờ Mai An Tiêm gắn liền với câu chuyện sự tích quả dưa hấu. Cửa biển Thần Phù vẫn còn đó đền thờ Mai An Tiêm

Phía nam nơi đây là đồng bằng với các làng xã. Cuối phía nam có phần nhô lên là núi Vân Núi, còn gọi là núi Vân Hoàn. Ngôi làng nơi đây cũng được đặt tên theo núi là làng Vân Hoàn thuộc xã Nga Phượng.

Vân Hoàn là vùng đất từ hàng nghìn năm trước với đình làng cổ kính, nước giếng ngọt lịm.

Thời nhà Lý, Phật giáo phát triển và được xem là quốc giáo, chùa chiền được xây dựng khắp nơi đến từng làng xã. Sườn núi Vân Hoàn cũng được xây một ngôi chùa, đây là ngôi chùa lớn đầu tiên của huyện Nga Sơn, được gọi là chùa Sùng Nghiêm.

Chùa chia làm 2 phần rõ rệt: Gian bên ngoài ở sườn núi là nơi thờ Tam tòa Thánh Mẫu, bên ngoài thờ Ngọc Hoàng. Bên trái nằm trong động núi là nơi thờ Phật. Sau đó chùa được đổi tên thành chùa Vân Lỗi, rồi đổi tên thành chùa Vân Hoàn.

Trong dân gian có rất nhiều câu chuyện linh ứng về ngôi chùa, vì thế mà có câu:

Đồn rằng chùa Sỏi lắm tiên
Bạch Câu lắm cá, Thạch Tuyền lắm quan.

Chùa sỏi chính là Sùng Nghiêm. Dân chúng thấy ở đây thường có nhiều dải mây màu sắc rực rỡ, vì thế mới đổi tên là chùa Vân Hoàn (“Vân” là mây, “Hoàn” là tụ lại), là nơi các tiên du ngoạn.

Chùa tọa lạc trên vách núi cách mặt đất khoảng 20 mét. Chùa nằm trên con đường giao thông bắc – nam, là điểm dừng chân của du khách, nhiều vua chúa cũng như các danh sĩ chọn đến nơi đây để ngắm cảnh, nhiều người tức cảnh sinh tình đã để lại các bài thơ trên vách đá. Có nhiều văn bia loại này, đến nay những bút tích chữ Hán vẫn còn, nhưng trải qua năm tháng các chữ đã mờ không còn đọc được, chỉ còn 5 văn bia có thể đọc và được dịch lại.

Phạm Sư Mạnh là bậc danh sĩ nhà Trần, trò giỏi của Chu Văn An, làm quan đến Hữu Bộc xạ (tương đương Tể tướng), để lại bút tích năm 1372 như sau:

“Đông có xóm làng, cửa nhà đông đúc, có thể làm nơi chung đỉnh của hào gia. Nam gần sông lớn chảy tới biển khơi, có thể làm chốn mênh mông cho thế giới. Tuy có sông kinh len lỏi hương địa lý, núi Ma Ni có thể làm chốn quen cho các vùng quận huyện. Bắc kề đường lớn ăn thông tới thần đầu hải khẩu, có thể làm nơi nghỉ tốt cho kẻ lạ người quen.”

Ông cũng mô tả lại không khí trong chùa: “Thần non hộ vệ thí chủ cúng dàng sớm chiều không ngớt tấp nập giàu sang”.

Ninh Tốn là danh sĩ, cũng là nhà thơ thời Lê Trung Hưng, khi đến nơi đây cũng đã khắc một bài thơ trên vách đá. Sau đó chú Trịnh Sâm cũng đến nơi đây, đọc được bài thơ của Ninh Tốn thì rất mến tài, cho ông giữ chức “Thiêm tri binh phiên”.

Chúa Trịnh Sâm cũng để lại bài thơ khắc trên vách đá “Đề Vân Lỗi sơn”:

Danh thắng cao tiêu đệ nhất châu,
Sơn dung như đại thuỷ như du.
Bán phong vân động yêu huyền hạc,
Bình trướng sa đinh hiệp bạch âu.
Tuyết kính tiều duyên ngoan thạch cước,
Tinh sà khách độ cấp than đầu.
Bằng cao dục tận quan lan hứng,
Bích lạc thương minh nhất sắc thâu.

Trong cuộc chiến chống Pháp, quân Pháp truy tìm mẹ của thủ lĩnh Trần Xuân Soạn. Làng Vân Hoàn là nơi nuôi dấu mẹ ông, giúp Trần Xuân Soạn yên tâm cùng nghĩa quân Ba Đình chống Pháp.

Năm 2009, dân làng cùng những nhà hảo tâm cùng góp tiền tu sửa chùa, xây thêm hàng rào quanh núi, lát con đường dẫn lên chùa, tu sửa lại và thêm tượng Phật.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Thiên Mụ: Ngôi chùa chứng kiến sự thịnh suy của Đàng Trong
• Chùa Diệu Đế – Ngôi quốc tự dưới triều Nguyễn

Mời xem video: