Paris: Thảm họa tàn phá di sản văn hóa trong Cách mạng Pháp

Ngày 17/10, các cuộc biểu tình ở Paris và nhiều thành phố khác của Pháp đã biến thành bạo loạn, khiến khoảng 3.000 cửa hàng bị đập phá. Hơn 200 năm trước, nước Pháp từng chứng kiến một cuộc tàn phá còn khốc liệt hơn, khi chính người dân hủy hoại những di sản văn hóa của đất nước mình.

Paris thường được gọi là kinh đô nghệ thuật của thế giới. Trụ sở UNESCO đặt tại đây, mỗi năm có vô số du khách tìm đến, phố phường đầy những nhà thờ, pho tượng và cung điện cổ.

Thế nhưng ngày 17/10/2026, đường phố nơi đây mang một bộ mặt khác. Ban đầu, học sinh, sinh viên xuống đường vì vấn đề trường lớp, giáo viên và ngân sách giáo dục, sau đó công đoàn và nhiều giới khác lần lượt tham gia. Gốc rễ là nỗi bất mãn có thật của người Pháp trước giá cả, giá nhiên liệu và dịch vụ công ngày càng sa sút. Hôm đó, các cuộc tuần hành ở nhiều thành phố đã chuyển sang bạo lực.

Bộ Nội vụ Pháp thống kê cả nước có khoảng 550.000 người xuống đường, riêng Paris 110.000 người. Gần 2.400 người bị bắt, gần 1.000 cảnh sát và hiến binh bị thương, khoảng 3.000 cửa hàng và doanh nghiệp bị đập phá, cướp bóc. Tại Limoges, thành phố ở miền trung, tòa thị chính 143 năm tuổi bị phóng hỏa, cháy một phần. Ở Paris, một người biểu tình bị ngừng tim giữa lúc hỗn loạn và không qua khỏi. Sau đó, nhiều thành phố áp lệnh giới nghiêm cục bộ.

Ngọn lửa một khi đã nhóm lên thì thiêu rụi những gì? Thứ bị đập phá là tiệm bánh mì góc phố, thứ bị đốt là những chiếc ô tô bên đường, còn người chịu thiệt đều là chính dân thường.

Thật ra, người Paris đã không ít lần sa vào cái bẫy này. Tháng 9/2025, phong trào “Chặn tất cả” (Bloquons tout) từng gây náo loạn một lần. Mùa hè năm đó, khẩu hiệu này lan rộng trên mạng xã hội. Ngày 8/9, Chính phủ của Thủ tướng Bayrou sụp đổ sau cuộc bỏ phiếu tín nhiệm, và 2 ngày sau, các cuộc phản đối bùng lên.

Số liệu tổng kết của Tổng cục Hiến binh Quốc gia Pháp cho thấy chỉ riêng ngày 10/9, cả nước có 850 cuộc phản đối với khoảng 197.000 người tham gia, 512 điểm cháy và 675 người bị bắt. Đảng cánh tả cấp tiến “Nước Pháp Bất khuất” công khai ủng hộ, kêu gọi các nhóm phản đối hợp sức. Ngày 18/9, công đoàn tiếp tục phát động ngày tổng đình công toàn quốc, với hơn 500.000 người xuống đường.

Dù vậy, cả 2 đợt náo loạn đường phố ấy đều không sánh được với lần xảy ra hơn 200 năm trước. Lần đó lớn hơn nhiều: nhà thờ bị đổi tên, tượng thánh bị kéo đổ, lăng mộ các vị vua bị đào bới, tượng đồng bị nấu chảy để đúc vũ khí.

Câu chuyện về cơn đại họa văn hóa ấy bắt đầu từ 28 pho tượng vua bằng đá trên mặt tiền Nhà thờ Đức Bà Paris.

Thời cách mạng

Ngày 14/7/1789, dân chúng Paris chiếm ngục Bastille, mở đầu cuộc Cách mạng Pháp. Khi đó ngân khố nước Pháp trống rỗng, đời sống người dân khốn khó, quyền lực của vua Louis XVI bị cắt giảm từng bước. Tháng 11/1789, tài sản của Giáo hội bị quốc hữu hóa. Năm sau, đạo luật “Hiến chế Dân sự về Giáo sĩ” được thông qua, buộc linh mục tuyên thệ trung thành với thể chế mới, ai từ chối thì bị trục xuất.

Năm 1792, dân chúng xông vào cung điện, Hội nghị Quốc ước bãi bỏ chế độ quân chủ và lập nền cộng hòa. Tháng 1/1793, vua Louis XVI bị đưa lên máy chém.

Lúc này, bên ngoài nước Pháp bị liên quân Áo, Phổ, Anh và nhiều nước khác áp sát, bên trong có các cuộc nổi dậy ở Vendée và nhiều nơi khác. Tháng 6/1793, phái Jacobin do Maximilien Robespierre đứng đầu đánh bật phái Girondin và nắm đại quyền.

Thế nhưng ngay sau đó, một cơn bão hận thù lấy danh nghĩa “cách mạng” cuộn lên dữ dội. Phe cầm quyền cần có kẻ thù để gắn kết lòng người. Nỗi bất mãn của dân chúng bị kích động hết lần này đến lần khác, cuối cùng biến thành cơn đập phá bừa bãi mọi thứ thuộc về cái cũ.

Nhà thờ Đức Bà Paris suýt bị phá hủy

Theo lịch Cộng hòa mới ban hành, ngày 10/11/1793 là ngày 20 tháng Sương mù năm thứ II.

Hôm đó, Nhà thờ Đức Bà Paris (Notre-Dame de Paris) không có Thánh lễ. Trước bàn thờ, người ta đắp một ngọn núi giả, trên đỉnh dựng một ngôi đền nhỏ kiểu Hy Lạp. Một nữ diễn viên nhà hát opera hóa trang thành “Nữ thần Lý trí”, đón nhận tiếng hoan hô của đám đông. Buổi lễ này được gọi là “Lễ hội Lý trí” (Fête de la Raison). Từ ngày đó, ngôi thánh đường khởi công xây dựng từ thế kỷ 12 bị đổi tên thành “Đền Lý trí” (Temple de la Raison).

Đứng sau buổi lễ là phái cực đoan nhất của Công xã Paris trong chủ trương “phi Kitô giáo hóa”.

28 pho tượng bị chặt đầu

Trên mặt tiền phía tây của Nhà thờ Đức Bà có một dãy “Hành lang các vị vua”, với 28 pho tượng đá tạc từ thế kỷ 13. Thực ra, các pho tượng này khắc họa các vị vua của Judah và Israel trong Kinh Thánh, nhưng suốt mấy trăm năm, người Paris vẫn đinh ninh đó là các đời vua Pháp.

Mùa thu năm 1793, chính quyền cách mạng ra lệnh dỡ bỏ các pho tượng. Thợ bắc thang, dùng dây thòng vào cổ tượng, kéo từng pho xuống đập vỡ rồi chặt đầu. Suốt gần 200 năm sau đó, không ai biết những chiếc đầu tượng ở đâu. Người ta cho rằng chúng đã bị bán làm đá xây dựng, hoặc bị đập thành mảnh vụn từ lâu.

Mãi đến năm 1977, khi thi công một khu nhà cổ ở số 20 phố Chaussée-d’Antin, quận 9 Paris, công nhân đào được dưới lòng đất 364 mảnh tượng vỡ, trong đó có 21 chiếc đầu tượng vua bằng đá. Các chuyên gia nhận ra đó chính là đầu các pho tượng trên Hành lang các vị vua năm xưa. Trên môi vài chiếc đầu vẫn còn thấy dấu màu sơn thuở trước. Tương truyền, năm đó có người đã lặng lẽ thu gom những chiếc đầu tượng rồi chôn trong sân. Ngày nay, chúng được trưng bày tại Bảo tàng Cluny (Musée de Cluny), bảo tàng quốc gia về thời Trung cổ ở Paris.

Đào mộ các vị vua

Nhà thờ Đức Bà dù sao vẫn giữ được mái và tường. Vương cung thánh đường Saint-Denis (Basilique de Saint-Denis) ở ngoại ô phía bắc Paris thì không may mắn như vậy. Đây là nơi an táng hoàng gia Pháp: từ thế kỷ 10 đến năm 1789, phần lớn các đời vua đều yên nghỉ tại đây.

Ngày 1/8/1793, Hội nghị Quốc ước ra lệnh phá hủy toàn bộ lăng mộ và đài tưởng niệm các vị vua đời trước trên lãnh thổ nước cộng hòa. Từ tháng 8 đến tháng 10, thợ lần lượt mở hết lăng này đến lăng khác. Hài cốt các đời vua bị đào lên, ném xuống hố, còn các đài tưởng niệm bằng đồng bị nấu chảy để đúc vũ khí. Họa sĩ Hubert Robert đã vẽ lại cảnh hầm mộ bị đào bới, bức tranh nay lưu giữ tại Bảo tàng Carnavalet ở Paris.

May thay, vẫn còn một người tên là Alexandre Lenoir. Nhân danh “tác phẩm nghệ thuật”, ông cứu được khoảng 70 pho tượng mộ và bia mộ, đưa về Paris cất giữ, rồi năm 1795 lập ra Bảo tàng Di tích Pháp (Musée des monuments français). Nhiều năm sau, các pho tượng mộ này mới lần lượt được đưa về Saint-Denis. Nhưng những gì ông cứu được chỉ như muối bỏ biển, còn hài cốt đã đổ xuống hố thì không bao giờ phân biệt được của ai.

Những pho tượng đồng trên phố

Ngay từ khi vương quyền sụp đổ vào tháng 8/1792, các pho tượng đồng của các vị vua trên đường phố Paris đã lần lượt bị kéo đổ. 3 pho tượng cưỡi ngựa gồm vua Louis XIV ở quảng trường Victoires, vua Henri IV trên cầu Pont Neuf và vua Louis XV ở quảng trường Louis XV đều bị giật xuống rồi nấu chảy. Quảng trường Louis XV được đổi tên thành quảng trường Cách mạng và dựng máy chém. Ngày 21/1/1793, vua Louis XVI bị xử tử tại chính nơi này. Những pho tượng từng là niềm tự hào của cảnh quan Paris ấy bị nấu chảy chỉ trong vài buổi chiều.

Thời kỳ khủng bố

Không chỉ cổ vật, con người cũng không thoát khỏi tai họa. Tháng 9/1793, Hội nghị Quốc ước thông qua Luật Tình nghi (Loi des suspects): ai bị nghi chống lại cách mạng đều có thể bị bắt. Tháng 2/1794, ông Robespierre nói rằng khủng bố mà không có đức hạnh thì tai hại, còn đức hạnh mà không có khủng bố thì bất lực.

Trong hơn một năm đó, hơn 10.000 người lên máy chém sau khi bị kết án, số người chết không qua xét xử còn nhiều hơn. Hoàng hậu Marie-Antoinette, các nghị sĩ phái Girondin, thậm chí cả Georges Danton, người cùng làm cách mạng, lần lượt bị đưa lên máy chém. Lịch Cộng hòa đổi tuần thành 10 ngày, mỗi tháng 3 tuần, lấy ngày thứ 10 thay cho Chủ nhật. Khi cơn giận bị khuếch đại vô hạn, kẻ hôm qua châm lửa thì hôm nay cũng có thể bị lửa thiêu.

Ngay cả một số người theo cách mạng cũng không đành lòng trước sự tàn phá ấy. Năm 1794, Nghị sĩ Henri Grégoire, vốn xuất thân là linh mục, trình lên Hội nghị Quốc ước một bản báo cáo, lên án mạnh mẽ việc di tích, tác phẩm nghệ thuật khắp nơi bị phá hoại, rồi đề nghị ban hành luật để bảo vệ. Trong bản báo cáo, ông dùng một từ: “vandalisme”. Người Vandal là tộc người man di đã cướp phá thành Rome năm 455. Từ đó, chữ này trở thành từ chỉ hành vi cố ý phá hoại di tích, văn vật.

Quả báo không đến muộn

Ngày 27/7/1794 (tức ngày 9 tháng Nóng theo lịch Cộng hòa), Hội nghị Quốc ước đảo chính, bắt ông Robespierre và đưa ông lên máy chém ngay hôm sau. Năm 1802, Nhà thờ Đức Bà khôi phục việc thờ phượng Công giáo. Năm 1804, Napoléon đăng quang tại đây.

Về sau, tiểu thuyết “Nhà thờ Đức Bà Paris” của Victor Hugo khơi dậy lòng trân quý của người đời với ngôi thánh đường. Kiến trúc sư Eugène Viollet-le-Duc chủ trì trùng tu, tạc lại 28 pho tượng vua trên Hành lang các vị vua. Ngày nay, dãy tượng vua mà người ta ngước lên nhìn đều là tượng mới từ thế kỷ 19. Những chiếc đầu tượng thật lặng lẽ nằm trong Bảo tàng Cluny, sắc màu còn sót trên môi tượng vẫn ghi dấu cơn đại họa mùa thu năm 1793.

Dù là Paris năm 1793 hay những bản tin hôm nay, đạo lý vẫn chỉ là một: Bạn có thể giận, nhưng đừng trao cơn giận vào tay những kẻ mong thiên hạ đại loạn. Bởi một khi ngọn lửa bùng lên, thứ bị thiêu rụi là đường phố của chính bạn, cuộc sống của chính bạn, và những gì đẹp đẽ nhất của chính đất nước bạn.

Tài liệu tham khảo: Tư liệu của History.com, Bảo tàng Cluny ở Paris, Wikipedia, Hérodote.net, Encyclopædia Universalis về Nhà thờ Đức Bà và Vương cung thánh đường Saint-Denis thời Cách mạng Pháp.