Tiền đồng, tiền giấy và hai câu chuyện lịch sử

Nếu tiền đồng đầu tiên được phát hành đánh dấu sự tự chủ thật sự của dân tộc sau thời gian dài bị đô hộ, thì tiền giấy đầu tiên được phát hành đánh dấu sự thất bại của Hồ Quý Ly trong việc cải cách để chống lại sự xâm lăng của quân Minh.

Tiền đồng đầu tiên đánh dấu sự tự chủ của dân tộc

Năm 939, Ngô Quyền lên ngôi Vua sau khi đánh bại quân Nam Hán, lịch sử xem đây là thời điểm đánh dấu đất nước giành được tự chủ sau nghìn năm Bắc thuộc.

Tuy nhiên Ngô Quyền chỉ ở ngôi được 5 năm rồi mất, thời gian ngắn ngủi khiến ông chưa thể làm được nhiều. Đặc biệt đồng tiền lưu thông thời đó vẫn là dùng tiền của phương bắc mà chưa thể có đồng tiền riêng. Bên cạnh đó, người dân còn dùng phương thức trao đổi hàng hóa để có được vật phẩm mình cần.

Năm 944, Ngô Quyền mất, Dương Tam Kha cướp ngôi, diễn ra loạn 12 Sứ quân khiến đất nước không thể yên ổn để phát triển.

Năm 968, Đinh Tiên Hoàng lên ngôi sau khi dẹp loạn 12 Sứ quân, lấy niên hiệu là Thái Bình. Vua tiến hành nhiều cải cách đưa đất nước tự chủ, tách hẳn khỏi phương bắc.

Năm 970, Đinh Tiên Hoàng cho đúc đồng tiền “Thái bình hưng bảo” bằng đồng. Đây là đồng tiền đầu tiên của đất nước sau thời gian dài bắc thuộc, đánh dấu sự tự chủ của dân tộc.

Đồng tiền mặt sau có chữ Đinh (丁), hình tròn có lỗ vuông ở giữa, tượng trưng cho trời đất theo tín ngưỡng của người phương Đông. Các Triều đại về sau cũng đều dùng mẫu hình tròn có lỗ vuông ở giữa để đúc tiền.

Có được đồng tiền riêng, hàng hóa được lưu thông mua bán trao đổi. Sông Hoàng Long thời đó rất rộng và là một tuyến giao thương quan trọng. Hoa Lư trở thành một trung tâm giao thương quan trọng, sách “Đại Việt Sử ký Toàn thư” chép rằng năm 976 “mùa xuân, thuyền buôn của nước ngoài đến dâng sản vật của nước họ”.

Hồ Quý Ly phát hành tiền giấy, mất lòng dân dẫn đến mất nước

Năm 1396 thời vua Trần Thuận Tông, tiền giấy đầu tiên được in ấn và phát hành. Mọi quyền hành cũng như việc phát hành tiền đều do Hồ Quý Ly quyết định, vua Thuận Tông không có thực quyền.

Lúc này áp lực của nhà Minh rất lớn, đe dọa ép nhà Trần phải nộp cống phẩm ngày một nặng, quan hệ hai nước ngày một xấu. Biết nhà Minh sẽ đưa quân tiến đánh, Hồ Quý Ly chú ý xây dựng quân đội, tu bổ thành trì. Vũ khí lúc đó rất nhiều phải dùng kim loại, mà đồ đồng để làm vũ khí không đủ, vì thế Hồ Quý Ly quyết định phát hành tiền giấy thay cho tiền đồng, nhằm huy động đồng để chế tạo vũ khí.

Đại Việt Sử ký Toàn thư ghi chép lại rằng:

Năm 1396 “Mùa hạ, tháng 4, bắt đầu phát [tiền giấy]. Thông bảo hội sao. In xong, ra lệnh cho người đến đổi, cứ 1 quan tiền đồng đổi lấy 1 quan 2 tiền giấy.

Thể thức [tiền giấy]: tờ 10 đồng vẽ rồng, tờ 30 đồng vẽ sóng, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 2 tiền vẽ rùa, tờ 3 tiền vẽ lân, tờ 5 tiền vẽ phượng, tờ 1 quan vẽ rồng. Kẻ làm tiền giả bị tội chết, ruộng đất, tài sản tịch thu.

Cấm tuyệt tiền đồng, không được chứa lén, tiêu vụng, tất cả thu hết về kho Ngao Trì ở kinh thành và trị sở các xứ. Kẻ nào vi phạm cũng bị trị tội như làm tiền giả”.

Đây là tiền giấy trong nước đầu tiên được phát hành, tuy nhiên do Hồ Quý Ly mới là người có thực quyền thực hiện, nên tiền giấy này không mang bất kỳ hiệu gì của nhà Trần.

Tiền giấy phát hành vào thời kỳ này có mấy nhược điểm:

• Kỹ thuật in ấn thời đó còn kém so với bây giờ, nên tiền giấy rất dễ bị làm giả.
• Dân chúng trước quen dùng tiền đồng, không có lòng tin với tiền giấy.
• Mực in tiền giấy không bền, có thể bị nhòe, tiền bị hỏng.

Vì những nhược điểm này nên dân chúng không muốn dùng tiền giấy, quyết định trao đổi hàng hóa trực tiếp. Triều đình biết được thì tăng cường kiểm soát bắt phải dùng tiền giấy, khiến dân bất mãn. Tiền giấy được dùng từ thời nhà Trần đến thời nhà Hồ, gây ra tác động tiêu cực đến nền kinh tế.

Sau này Phan Huy Chú viết trong “Lịch triều Hiến chương Loại chí” rằng:

‘’Tiền giấy chẳng qua chỉ là mảnh giấy vuông, phí tổn chỉ đáng 5, 3 đồng tiền mà đổi lấy vật đáng 5, 6 trăm đồng của người ta, có nhiên không phải là cái đạo đúng mức. Vả lại, người có tiền giấy cất giữ cũng dễ rách nát, mà kẻ làm giả mạo sinh ra không cùng, thực không phải là cách bình ổn vật giá mà lưu thông của cải vậy. Quý Ly không xét kỹ đến cái gốc lợi hại, chỉ ham chuộng hư danh sáng chế, để cho tiền của hàng hóa thường vẫn lưu thông tức là sinh ra ứ đọng, khiến dân nghe thấy đã sợ, thêm mối xôn xao, thế có phải chế độ bình trị đâu.”

Kỳ thực tiền giấy hiện đại đã giải quyết được hầu hết các vấn đề mà Phan Huy Chú viết. Bên cạnh đó, mặc dù tiền giấy hiện đại không có giá trị nội tại cao như vật trao đổi, nhưng nó được duy trì bằng một hệ thống phát hành và quản lý tiền tệ. Miễn là hệ thống chính quyền đó còn uy tín, thì giá trị trao đổi của đồng tiền vẫn được duy trì. Đây chính là khái niệm đồng tiền pháp định.

Hồ Quý Ly về cơ bản là mất lòng dân cả về kinh tế lẫn triều chính, vì thế mà nhà Hồ dù có tường cao hào sâu, vũ khí tốt, cũng không thể giữ được nước khi quân Minh tiến sang.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Thành nhà Hồ: “Lật thuyền mới biết dân như nước”
• Những kẻ sĩ nhà Trần không quản nguy hiểm đối mặt với Hồ Quý Ly

Mời xem video: