Lý Tiến: Người mở đường cho nhân tài Giao Chỉ

Thời Hán, những người sinh sống ở vùng Giao Chỉ và các quận phương nam thường bị triều đình Trung Nguyên xem là người ở nơi xa, ít được coi trọng trong việc tuyển chọn và bổ nhiệm quan lại. Những chức vụ quan trọng trong triều đình phần lớn do sĩ phu ở Trung Châu nắm giữ. Thế nhưng Lý Tiến, một vị quan từng giữ chức Thái thú Vũ Lăng và Thứ sử Giao Chỉ, đã dâng sớ lên vua Hán, đề nghị đối xử công bằng với các sĩ phu ở phương nam. Những kiến nghị của ông, cùng sự lên tiếng của Lý Cầm và những người khác, đã góp phần mở ra cơ hội để nhân tài vùng Giao Chỉ được bổ nhiệm làm quan ở những nơi trước đây họ khó có cơ hội đặt chân đến.

Lý Tiến: Nhân tài đất Giao Chỉ

Theo “Bách Việt tiên hiền chí”, Lý Tiến, tự Tử Hiền, là người đất Cao Hưng, một địa danh thuộc vùng Lĩnh Nam, thường được xác định ở khu vực Quảng Đông ngày nay. Ông xuất thân trong gia đình làm nông, nhưng thông minh, ham học, thông hiểu kinh sử, vì thế mà được giữ chức quan ở địa phương.

Ban đầu, ông giữ chức Quận công tào, một chức quan giúp việc trong quận, tham gia xử lý công việc hành chính và các vấn đề liên quan đến quan lại. Sau đó, ông thăng đến chức Kỵ đô úy, một chức võ quan phụ trách công việc quân sự.

Năm 137, tại quận Vũ Lăng thuộc Kinh Châu, người Kinh Man nổi dậy chống lại sự cai trị của nhà Hán. Triều đình cần cử một người có khả năng quân sự đến trấn giữ và dẹp yên cuộc nổi dậy.

Lý Tiến được chọn làm Thái thú Vũ Lăng. Đây là một chức vụ quan trọng, đứng đầu một quận, phụ trách cả việc cai trị dân chúng và duy trì trật tự tại địa phương. Đối với một người xuất thân từ vùng Lĩnh Nam xa xôi, việc được bổ nhiệm làm Thái thú ở Vũ Lăng là điều đáng chú ý trong bối cảnh triều đình nhà Hán vốn coi trọng sĩ phu Trung Châu.

Lý Tiến đến Vũ Lăng, đem quân đánh dẹp cuộc nổi dậy và giành được thắng lợi. Sau đó, ông tiếp tục giữ chức Thái thú, cai quản quận Vũ Lăng.

Theo “Bách Việt tiên hiền chí”, sau 9 năm làm quan tại đây, vào thời Lương thái hậu nhiếp chính, triều đình xuống chiếu tăng bổng trật của Lý Tiến lên mức 2.000 thạch, đồng thời ban thưởng 20 vạn tiền.

Việc được triều đình tăng trật và ban thưởng một khoản tiền lớn cho thấy những đóng góp của Lý Tiến trong thời gian cai quản Vũ Lăng.

Thứ sử Giao Chỉ

Cuối thời Đông Hán, tình hình ở bộ Giao Chỉ, gồm nhiều quận ở vùng Lĩnh Nam và miền Bắc Việt Nam ngày nay, ngày càng bất ổn. Sự cai trị của một số quan lại nhà Hán gây bất mãn trong dân chúng, dẫn đến nhiều cuộc nổi dậy.

Trong niên hiệu Trung Bình (184-189), theo “Bách Việt tiên hiền chí”, Lý Tiến được bổ nhiệm làm Thứ sử bộ Giao Chỉ, thay cho Giả Tông.

Thứ sử là chức quan có nhiệm vụ giám sát hoạt động của các quận thuộc một bộ, kiểm tra quan lại và báo cáo tình hình địa phương lên triều đình. Đây là chức vụ có ảnh hưởng lớn đối với việc quản lý các vùng đất xa trung tâm của nhà Hán.

Việc một người xuất thân từ vùng Lĩnh Nam như Lý Tiến được bổ nhiệm giữ chức Thứ sử Giao Chỉ là điều đáng chú ý. Trước đó, ông đã có nhiều năm làm Thái thú Vũ Lăng và lập được công lao trong việc dẹp loạn, cai quản địa phương.

Thời kỳ này, tại Giao Chỉ còn xảy ra nhiều biến động. Thứ sử Chu Phù bị dân nổi dậy giết chết; một số quan lại như Ngu Bao và Lưu Niệm cũng bị chống đối. Việc Lý Tiến được bổ nhiệm có thể là cách triều đình gửi gắm việc trị an Giao Chỉ cho người xuất thân từ đây. Đáng tiếc, sử liệu còn lại không ghi chép cụ thể những chính sách hay công việc Lý Tiến đã thực hiện khi giữ chức Thứ sử Giao Chỉ.

Tuy nhiên, tên tuổi Lý Tiến được hậu thế ghi nhớ quan trọng nhất là bởi việc ông lên tiếng yêu cầu triều đình đối xử công bằng hơn với nhân tài ở vùng Giao Chỉ.

Đòi quyền bình đẳng cho các sĩ phu Giao Chỉ

Lý Tiến làm quan và nhận thấy sự bất công trong việc tuyển chọn nhân tài của triều đình nhà Hán. Sĩ phu ở Trung Châu có nhiều cơ hội được bổ nhiệm vào những chức vụ quan trọng, trong khi những người có học vấn và tài năng ở Giao Chỉ cùng các vùng phương nam thường bị hạn chế cơ hội tiến thân.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, năm 200, Lý Tiến dâng sớ lên vua Hán, đại ý rằng những người được bổ nhiệm làm quan trong triều đình phần lớn đều là sĩ phu Trung Châu, còn nhân tài ở những vùng xa xôi chưa được khuyến khích và trọng dụng đúng mức. Lý Tiến cũng dẫn ra những lý lẽ và bằng chứng để chứng minh rằng người ở phương xa vẫn có nhân tài, không nên chỉ vì xuất thân mà hạn chế con đường làm quan của họ.

Sau khi xem xét lời tâu, vua Hán xuống chiếu cho những người ở Giao Chỉ được tiến cử theo diện Hiếu liêm hoặc Mậu tài có thể được bổ nhiệm làm Trưởng lại tại địa phương, nhưng chưa cho phép họ đến làm quan ở Trung Châu. Hiếu liêm là những người được tiến cử nhờ có phẩm hạnh, hiếu thuận và liêm khiết. Mậu tài là những người được đánh giá có tài năng nổi bật. Đây đều là những hình thức tiến cử nhân tài trong chế độ tuyển dụng quan lại thời Hán.

Nhận thấy quy định mới vẫn chưa thực sự công bằng, Lý Tiến tiếp tục dâng sớ xin rằng những người Hiếu liêm và Mậu tài ở Giao Chỉ nên được đối xử như sĩ phu những nơi khác, cần căn cứ vào tài năng mà sử dụng, không nên phân biệt vì xuất thân ở vùng xa. Nhưng một số quan lại trong triều nhà Hán không tán thành, cho rằng những người ở phương xa thường hay chỉ trích, chê bai triều đình, nên không chấp thuận đề nghị này.

Lúc ấy có Lý Cầm, một người thuộc vùng Giao Chỉ đang làm nhiệm vụ túc vệ tại kinh thành, biết được sự việc. Nhân dịp đại triều hội đầu năm, ông cùng năm, sáu người khác một lần nữa phủ phục trước điện, cho rằng việc hạn chế người phương xa làm quan là bất công. Cuối cùng triều đình nhà Hán đã xem xét lại chính sách bổ nhiệm quan lại đối với sĩ nhân Giao Chỉ.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, sau sự việc này, triều đình cho một người được tiến cử theo diện Mậu tài làm Huyện lệnh Hạ Dương, một người thuộc diện Hiếu liêm làm Huyện lệnh Lục Hợp. Về sau, Lý Cầm còn được giữ chức Tư lệ Hiệu úy.

“Khâm định Việt sử thông giám cương mục” nhận xét:

“Nhân tài quận Giao Chỉ được tuyển bổ cùng với người Trung Châu thực là bắt đầu từ Lý Tiến”.

Lý Tiến vì thế được xem là một trong những người mở đầu việc đòi hỏi cơ hội làm quan công bằng hơn cho giới sĩ phu Giao Chỉ dưới thời Đông Hán.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Tích Quang, Nhâm Diên: Hai vị Thái thú được người Giao Chỉ, Cửu Chân ghi nhớ
• Họ Dương qua chiều dài lịch sử dân tộc

Mời xem video: